Một cảnh tượng vẫn còn ám ảnh trong tâm trí mình mỗi khi nhìn lại. Sau mỗi buổi trò chuyện, một, hai, thậm chí ba hay bốn người trẻ tuổi đầu hai mươi thường quây quanh mình trên hành lang, ngăn mình rời đi, và thúc ép mình giải thích chính xác cách mình đã đến được vị trí này trong cuộc sống. Mình đủ lớn để đại diện cho một phiên bản thành công mà họ mong muốn, nhưng vẫn còn đủ trẻ để cảm thấy tinh thần gần gũi — gần đến mức duy trì được ảo mộng rằng một cuộc đời có thể được sao chép nếu chỉ cần khám phá ra được logic bí ẩn phía sau.
Trên bề mặt, những tương tác ấy dường như vô hại:
“Làm thế nào bạn đến được chỗ này ngày hôm nay?”
“Bạn đã thực sự làm gì?”
“Bí quyết là gì?”
“Bạn đã làm sao để thành công?”
Con người vốn dĩ học hỏi bằng cách quan sát và bắt chước. Chúng ta tò mò về những người mình ngưỡng mộ. Chúng ta tìm kiếm sự chỉ dẫn, sự an ủi, và cái nhìn sâu sắc từ những người dường như đã đi xa hơn trên con đường cuộc sống.
Nhưng theo thời gian, mình dần nhận ra rằng có những câu hỏi thật ra không phải là câu hỏi.
Có những người không thực sự tìm kiếm góc nhìn hay kiến thức; họ muốn sự sao chép — và về mặt tâm lý, đó là điều hoàn toàn khác biệt.
Sự tò mò lành mạnh thường có một cấu trúc rõ ràng. Một người hỏi về suy nghĩ, cách hiểu, hay kinh nghiệm của bạn nhằm mục đích để hiểu hơn về bản thân và hoàn cảnh của chính họ. Ranh giới giữa tự thân và người khác vẫn luôn giữ nguyên. Họ có thể ngưỡng mộ, học hỏi hay được truyền cảm hứng từ bạn, nhưng vẫn cảm nhận mình là cá thể riêng biệt với con đường, giới hạn, tính cách, lịch sử và khả năng riêng.
Nhưng có một loại tương tác khác lại mang cảm giác rất khác biệt.
Trong những cuộc trò chuyện đó, sự chú ý của người kia thường tập trung mãnh liệt vào bạn hơn là vấn đề mà họ tưởng chừng như đến để bàn luận. Tông cảm xúc bên dưới luôn pha trộn kỳ lạ giữa sự ngưỡng mộ, lo âu, sự phụ thuộc, so sánh và sự thù địch giấu kín.
Cảm giác như thể người ấy không hỏi, “Mình có thể học gì từ góc nhìn của bạn?” mà thay vào đó là “Làm sao mình trở thành bạn — và sở hữu cuộc sống mà bạn dường như có?”
Sự chuyển dịch này đáng lưu tâm vì ẩn sâu bên dưới là một ảo tưởng rằng cuộc đời của người khác có thể được mã hóa, giải mã và tái tạo — như thể sự thỏa mãn, bản sắc hay thành công tồn tại như những công thức có thể chuyển giao thay vì là những quá trình phát triển hết sức cá nhân.
Rất nhiều người vô thức mang trong mình niềm tin rằng nếu họ chỉ xóa được “khoảng cách thông tin,” cuộc sống sẽ cuối cùng ổn định. Nếu chỉ có ai đó (thấy có vẻ) thành công chỉ ra cho họ chiến lược bí mật, con đường chính xác, hay lối tắt vô hình, thì họ cũng có thể tới cùng một điểm đến.
Nhưng ảo tưởng này dựa trên một sự hiểu sai sâu sắc về cuộc sống con người. Nó giả định rằng con người hình thành nên chính mình chủ yếu nhờ kỹ thuật hơn là tính cách, đau khổ, mâu thuẫn, bản năng, sự kiên trì, các mối quan hệ, lịch sử và cấu trúc nội tại.
Nó còn âm thầm phủ nhận chính sự cá nhân, bởi nếu cuộc đời người khác có thể dễ dàng được sao chép, thì cuộc đời đó thật ra chưa bao giờ chỉ dành riêng cho họ.
Theo thời gian, mình nhận ra điều khiến mình băn khoăn trong những cảnh tượng đó không phải là sự tò mò. Mà là sự yếu đi của ranh giới. Một số người không thực sự trải nghiệm người khác như những cá thể riêng biệt tâm lý. Thay vào đó, họ xem người khác như khuôn mẫu, phần mở rộng, hoặc vùng chứa của chính bản ngã chưa thành hình của mình.
Động lực này có thể nảy sinh trong những môi trường nhất định: những nền văn hóa đề cao thành tích, hệ thống gia đình ràng buộc chặt chẽ, không gian xã hội cạnh tranh, hoặc những cộng đồng mà cá nhân còn yếu phân biệt rõ ràng và việc xác nhận từ bên ngoài trở thành trung tâm của bản sắc. Trong những điều kiện đó, thành công của người khác có thể trở nên khó chấp nhận về mặt tâm lý.
Bởi thay vì thừa nhận, “Người đó có cuộc sống của riêng họ,” thì vô thức sẽ nghĩ, “Nếu họ có, thì có lẽ mình cũng nên có như vậy.”
Và một khi niềm tin đó chiếm lĩnh, sự ngưỡng mộ có thể nhanh chóng chuyển thành ghen tỵ, oán giận, sự đòi hỏi, hoặc sự so sánh ám ảnh. Người kia trở thành tấm gương để đo lường sự thiếu hụt của chính mình.
Ở cốt lõi, điều này thường không phải là về tham vọng mà là về giới hạn.
Một trong những thách thức tâm lý khó khăn nhất của tuổi trẻ (khoảng từ 18 đến 30 tuổi) chính là chấp nhận rằng cuộc sống vốn dĩ không công bằng, không trọn vẹn và có giới hạn rõ ràng. Bạn không thể trở thành mọi phiên bản của chính mình. Bạn không thể sống mọi cuộc đời. Bạn không thể sở hữu mọi tài năng, trải nghiệm, mối quan hệ, bản sắc hay tương lai.
Thế nhưng nhiều người vẫn sống tâm lý như thể thực tại ấy không áp dụng với họ.
Điều này tạo ra những gì các nhà phân tâm học có thể mô tả là ảo tưởng quyền năng tuyệt đối fantasy — một sự từ chối vô thức không chấp nhận giới hạn, sự khác biệt và thực tại.
Văn hóa hiện đại thường làm các ảo tưởng ấy trở nên mãnh liệt hơn thay vì làm dịu bớt. Mạng xã hội không ngừng phơi bày con người với những bản sắc được chỉnh sửa, phong cách sống lý tưởng hóa và những dấu hiệu thành công rõ rệt. Dần dần, nhiều người bắt đầu cảm thấy rằng mọi cuộc sống về lý thuyết đều có thể đạt được.
Nhưng những người trưởng thành về mặt tâm lý cuối cùng sẽ hiểu một chân lý khó khăn: Bạn không thể có tất cả.
Nghịch lý thay, chính việc chấp nhận giới hạn này mới cho phép chúng ta trở nên bình yên hơn, vững chãi hơn, ổn định về nội tâm và hạnh phúc hơn.
Những người hạnh phúc và trưởng thành nhất mà mình từng biết dường như có một điểm chung. Họ không dành cả đời để tìm mã giải cuộc sống người khác. Bởi họ biết cách thừa nhận sự hợp pháp của thành công người khác mà không rơi vào trạng thái so sánh. Có lẽ quan trọng nhất, họ không bị cuốn theo ảo tưởng phải trở thành người khác, mà biết trân trọng những gì mình đang có và đang là.
Ngày càng nhiều, mình tin rằng sự trưởng thành về tâm lý bắt đầu từ chính đó: khi một người ngừng tìm kiếm bí mật trong cuộc đời người khác và bắt đầu thực hiện công việc khó khăn hơn nhiều — xây dựng con đường riêng của mình.
Source : www.psychologytoday.com
