Là một người hâm mộ bóng đá lâu năm, một trong những phần mình thích nhất của World Cup ít liên quan đến bàn thắng, bảng xếp hạng, hay dự đoán nhà vô địch. Mình thích nhìn thế giới xuất hiện cùng nhau trên một sân và đối diện với chính nó.
Gần đây, mình trò chuyện với vài người thân xem vài trận World Cup. Họ nhận xét về số lượng cầu thủ da đen và da nâu đại diện cho những quốc gia mà họ vốn luôn tưởng tượng là đồng nhất về chủng tộc.
Một người nói, “Mình không ngờ có nhiều cầu thủ da đen đến vậy trong đội đó.” Người khác tự hỏi liệu một số cầu thủ có thực sự xuất xứ từ những quốc gia họ đang khoác áo hay không. Những lời nhận xét ấy không mang thù hằn. Chúng đơn giản là sự ngạc nhiên chân thật.
Điều khiến mình ngạc nhiên là mình lại ngạc nhiên trước sự ngạc nhiên của họ.
Là một người hâm mộ lâu năm theo dõi bóng đá quốc tế trong nhiều năm, mình đã quen nhìn thấy những đội mang tính đa văn hóa. Nhiều giải đấu quốc tế lâu nay đã phản ánh thực tế di cư, toàn cầu hóa và xã hội đa văn hóa. Tuy nhiên, với nhiều khán giả Mỹ chỉ xem trong thời gian World Cup, những thay đổi này có thể hiện ra như điều đột ngột.
Tuy nhiên những gì chúng ta chứng kiến trên sân chơi thể thao lớn nhất hành tinh không chỉ là sự chuyển biến trong bóng đá. Đó là sự thay đổi trong cách chúng ta hiểu về bản sắc, quốc tịch và cảm giác thuộc về. Quan trọng hơn, đó là một cơ hội để thực hành khiêm tốn văn hóa.
Khái niệm khiêm tốn văn hóa được giới thiệu bởi hai bác sĩ Melanie Tervalon và Jann Murray-García (1998) như một thay thế cho ý tưởng về năng lực văn hóa. Thay vì cho rằng mình có thể trở nên “thạo” văn hóa của người khác, khiêm tốn văn hóa nhấn mạnh học tập suốt đời, tự phản tỉnh, sự cởi mở, và sẵn sàng nhận ra giới hạn trong góc nhìn của chính mình. Khiêm tốn văn hóa mời chúng ta tiếp cận sự khác biệt bằng sự tò mò thay vì bằng sự chắc chắn.
World Cup mang đến một bối cảnh bất ngờ mạnh mẽ cho dạng học hỏi này.
Nhiều người trong chúng ta mang theo những giả định vô thức về diện mạo của các quốc gia khác nhau. Chúng ta xây dựng hình ảnh trong đầu dựa trên sách lịch sử, truyền thông, câu chuyện gia đình, định kiến, trải nghiệm du lịch, hoặc những gì được dạy khi còn nhỏ. Chúng ta có thể cho rằng một quốc gia có một bản sắc chủng tộc, dân tộc hay văn hóa chiếm ưu thế. Chúng ta có thể vô thức đánh đồng quốc tịch với ngoại hình, giọng nói, dòng dõi, hoặc màu da.
Rồi World Cup bắt đầu.
Chúng ta thấy những vận động viên có bản sắc làm phức tạp những giả định đó. Chúng ta thấy cầu thủ là con của người nhập cư, thành viên cộng đồng di cư, hoặc những người có gốc rễ văn hóa trải dài hơn một quốc gia. Chúng ta thấy các đội phản ánh di cư, lịch sử thực dân, gia đình đa chủng tộc và sự dịch chuyển toàn cầu. Với một số khán giả, điều này tạo ra xung đột nhận thức — một trải nghiệm tâm lý xảy ra khi thông tin mới thách thức niềm tin hiện có. Cảm giác khó chịu đó có thể trở thành cánh cửa dẫn đến sự trưởng thành.
Mục tiêu của khiêm tốn văn hóa không phải là loại bỏ sự ngạc nhiên. Mà là trở nên tò mò về nó. Thay vì hỏi, “Tại sao có nhiều cầu thủ da đen trên đội đó?” khiêm tốn văn hóa mời chúng ta hỏi, “Mình đã mang theo giả định gì về quốc gia này ngay từ đầu?”
Sự chuyển đổi tinh tế ấy thay đổi tất cả.
World Cup nhắc chúng ta rằng bản sắc phức tạp hơn nhiều so với điều mà nhiều người được dạy để tin. Một cầu thủ có thể đại diện cho một quốc gia một cách trọn vẹn nhưng vẫn mang theo lịch sử gia đình từ nơi khác. Một người có thể thuộc về hơn một câu chuyện văn hóa. Một đội tuyển quốc gia có thể phản ánh cả truyền thống lẫn sự biến đổi.
Với tư cách là người hâm mộ BIPOC, một trong những khía cạnh ý nghĩa nhất của các giải đấu gần đây với mình là thấy sự mở rộng trong đại diện trên sân chơi toàn cầu. Lúc mình lớn lên, thường thấy một số quốc gia được mô tả qua những hình ảnh văn hóa hẹp. Ngày nay, nhiều đội phản ánh một dải rộng hơn các nền tảng chủng tộc, dân tộc và văn hóa.
Độ hiển thị này có ý nghĩa.
Các nhà tâm lý học từ lâu đã nhận ra rằng đại diện ảnh hưởng đến hiểu biết của chúng ta về ai thuộc về không gian nhất định. Lý thuyết nhận dạng xã hội gợi ý rằng con người phát triển cảm nhận về bản thân phần nào thông qua việc thuộc nhóm và phân loại xã hội (Tajfel & Turner, 1979). Những người chúng ta thấy đảm nhiệm vai trò được tôn trọng giúp định hình nhận thức về khả năng, tính hợp pháp, và sự thuộc về.
Khi trẻ em xem World Cup và thấy vận động viên trông giống mình đại diện cho các quốc gia trên khắp thế giới, hiểu biết của chúng mở rộng về sự thuộc về. Nhưng khiêm tốn văn hóa đòi hỏi nhiều hơn là chỉ nhận ra sự đa dạng. Nó yêu cầu chúng ta phản ánh về phản ứng của chính mình.
Một cách thực hành khiêm tốn văn hóa là tạm dừng khi chúng ta cảm thấy ngạc nhiên về bản sắc của ai đó. Sự ngạc nhiên là thông tin. Nó cho biết chúng ta đã mang kỳ vọng, dù ta có nhận ra hay không. Thay vì tự phán xét gay gắt hay trở nên phòng thủ, chúng ta có thể hỏi: Mình đã giả định điều gì? Giả định đó đến từ đâu? Mình cần học thêm điều gì?
Một cách khác để thực hành khiêm tốn văn hóa là tránh đặt trách nhiệm lên một người duy nhất để giải thích cho cả một nhóm. Một cầu thủ, đồng nghiệp, học sinh, khách hàng, hay hàng xóm không thể đại diện cho toàn bộ một nền văn hóa. Khiêm tốn văn hóa cho phép chúng ta trân trọng nền tảng của ai đó mà không biến họ thành đại diện đơn giản hoá của nền đó.
Chúng ta cũng có thể thực hành khiêm tốn văn hóa bằng cách lắng nghe kỹ hơn cách mọi người tự mô tả mình. Bản sắc không chỉ được gán từ bên ngoài. Nó được sống từ bên trong. Những nhãn mác quan trọng nhất thường là những nhãn mà người ấy chọn cho chính mình.
Lợi ích của khiêm tốn văn hóa vượt xa bóng đá.
Khiêm tốn văn hóa có thể cải thiện các mối quan hệ vì nó giúp chúng ta lắng nghe mà không vội vàng phân loại người khác. Nó có thể giảm định kiến vì nó phá vỡ giả định rằng ta đã biết rõ về ai đó. Nó có thể hỗ trợ sự đồng cảm vì khuyến khích ta đặt những câu hỏi tốt hơn. Nó cũng có thể giúp tạo ra những trường học, nơi làm việc, không gian trị liệu, và cộng đồng an toàn hơn vì người ta ít có khả năng cảm thấy bị bóp méo, bị lạ hóa, hay bị hiểu sai.
Trong các nghề lâm sàng và nghề giúp đỡ, khiêm tốn văn hóa đã liên quan đến mối quan hệ trị liệu mạnh mẽ hơn và sự chăm sóc liên văn hóa tôn trọng hơn (Hook et al., 2013). Nhưng khái niệm này hữu ích cho mọi người vì tất cả chúng ta đều sống trong một thế giới được hình thành bởi sự khác biệt.
Thế giới hiện đại ngày càng được định hình bởi di cư, quốc tịch kép, gia đình đa chủng, di chuyển toàn cầu và những bản sắc nhiều lớp. World Cup chỉ làm cho những thực tế này trở nên hiển hiện hơn.
Vẫn còn những quốc gia có đội hình tương đối đồng nhất. Vẫn còn những căng thẳng xã hội xung quanh chủng tộc, công dân, nhập cư và bản sắc quốc gia. Vẫn còn những cuộc tranh luận đau lòng về ai được chấp nhận, ai bị chất vấn, và ai phải chứng minh sự thuộc về.
World Cup không xóa nhòa những thực tế đó. Những gì nó mang lại là một cơ hội độc đáo để quan sát chúng.
Trong một tháng, hàng tỷ người xem các vận động viên đại diện cho các quốc gia theo những cách thách thức quan niệm thông thường về văn hóa, chủng tộc và bản sắc. Mỗi trận đấu trở thành một lời mời suy ngẫm lại những gì chúng ta nghĩ mình biết về người khác. Ngoài các chiếc cúp, những kình địch và sự hào nhoáng, World Cup dạy chúng ta rằng bản sắc phức tạp hơn các khuôn mẫu, sự thuộc về rộng hơn vẻ bề ngoài, và sự thấu hiểu bắt đầu từ sự tò mò. Đó là cốt lõi của khiêm tốn văn hóa.
Và có lẽ đó là một trong những bài học giá trị nhất mà giải đấu mang lại.
Source : www.psychologytoday.com
