Mình muốn chia sẻ với các bạn về hai dự đoán nghề nghiệp từ năm mà mình sinh ra.
Vào cuối thập niên 1980, một bạn trẻ nhìn vào thị trường lao động được nói rằng con đường danh giá là bằng cấp đại học bốn năm, dẫn đến công việc văn phòng – luật pháp, tài chính, tư vấn, công nghệ. Còn các nghề kỹ thuật thì ngày càng ít người theo, như sửa ống nước, điện, điều hòa, sửa chữa cơ khí, xây dựng. Những ngành nghề đó được coi là phải thoát ra. Công việc tri thức được xem là tương lai.
Bốn mươi năm sau, gần như mọi giả định trong lời khuyên ấy đều đang bị đảo ngược. Nếu nhà bạn có một thiếu niên đang băn khoăn về tương lai, đây là thông tin rất đáng để suy ngẫm.
Nghịch lý Moravec
Năm 1988, nhà robot học Hans Moravec nhận ra điều kỳ lạ. Máy tính đã có thể đánh bại con người trong cờ vua, chứng minh các định lý toán học, nhưng lại không thể dễ dàng cầm lấy một chiếc cốc cà phê hay bước đi qua một căn phòng bừa bộn. Cái gì khó với con người thì lại dễ với máy tính, và cái gì dễ với con người thì lại rất khó với máy tính.
Phát hiện này, nay gọi là nghịch lý Moravec, đã trở thành thực tế quan trọng nhất khi chúng ta nghĩ về việc AI sẽ chiếm lĩnh những công việc nào và những công việc nào thì không.
Việc xem xét tài liệu, soạn thảo hợp đồng, chẩn đoán y tế cơ bản, phân tích tài chính, hoàn thiện mã chương trình – những công việc đòi hỏi nhiều năm giáo dục và trả lương sáu con số – hóa ra tương đối dễ tiếp cận đối với AI. Trong khi đó, việc gấp quần áo trong nhà người lạ, sửa ống nước bị rò rỉ sau tường đã hoàn thiện, dỗ dành một đứa trẻ hoảng loạn, chuẩn đoán âm thanh lạ của một chiếc Camry cũ – những công việc thường kiếm được 25 đô la một giờ nếu may mắn – lại cực kỳ khó khăn.
Công việc tri thức diễn ra trong môi trường có kiểm soát, với các đầu vào có cấu trúc rõ ràng và một kho dữ liệu lớn để đào tạo. Thế giới vật lý thì không có cấu trúc, biến đổi liên tục, và đầy những vấn đề riêng biệt. Mỗi công việc thợ sửa ống nước bước vào là một công việc mới.
Tương lai của thập kỷ tới
Một chiếc drone lướt qua một tấm nhỏ lắp đặt và truyền video về tablet. Thợ điện trong xe tải xác định điểm chập mạch và tắt nguồn đúng mạch điện trước khi vào làm việc. Phần nguy hiểm của công việc không còn dành cho con người nữa.
Một thợ lợp mái tại Phoenix vào tháng 8 đeo bộ exoskeleton giúp giảm 40 pound áp lực lên lưng dưới. Anh ta có thể làm việc thêm 15 năm nữa trước khi cơ thể chịu không nổi, thay vì chỉ 7 năm như trước.
Tài xế xe tải đường dài vẫn còn người ngồi trong buồng lái – một phần vì các công ty bảo hiểm hàng hóa chưa chấp nhận bảo hiểm cho xe tự lái hoàn toàn, một phần vì đoạn cuối cùng từ cao tốc đến bến bốc xếp đòi hỏi hàng ngàn quyết định mà hệ thống lái tự động chưa thể thực hiện. Nhưng người lái giờ đây chủ yếu giám sát, ít phải căng tay lái qua đám giao thông hơn.
Đó là hình ảnh của phần lớn 20 năm tiếp theo trong công việc thế giới vật lý. Không phải thay thế con người mà là hỗ trợ, giúp công việc an toàn hơn, nhân viên hiệu quả hơn, và lương cũng trở nên đáng giá hơn.
Tại sao câu chuyện không được nói nhiều
Phóng viên, nhà nghiên cứu chính sách, và các bình luận gia công nghệ chính là những người làm công việc tri thức. Câu chuyện về mất việc chính là câu chuyện của nhóm đồng nghiệp của họ. Vì thế, nó cảm thấy cấp bách – cũng đúng thôi vì đó là thực tế của họ.
“Robot sẽ lấy mất việc trong ngành kỹ thuật” nghe hấp dẫn và tạo tiêu đề tốt hơn nhiều so với “Robot sẽ giúp thợ sửa ống nước chuẩn đoán tắc nghẽn nhanh hơn.” Những thay đổi lớn gây sốc thì bán được báo; còn những cải tiến lặng lẽ thì chẳng ai để ý.
Và nhân khẩu học đang thúc đẩy vấn đề. Tuổi trung bình của thợ xây dựng là 42, và Deloitte dự báo có 41% lực lượng lao động hiện tại sẽ nghỉ hưu trước năm 2031. Quốc gia này cần nhiều thợ kỹ thuật tay nghề cao hơn số người có thể đào tạo ra. Tự động hóa trong lĩnh vực này không phải thay thế người hiếm mà là giúp những người đang làm việc duy trì năng suất lâu hơn.
Ai đang âm thầm thắng thế
Một thợ điện đã có chứng chỉ hành nghề hiện kiếm được mức lương trung bình 62.350 đô la mà không mang theo khoản nợ sinh viên, cùng với 4-5 năm đào tạo thực tế có trả lương. Trong khi đó, một sinh viên mới tốt nghiệp đại học với bằng cử nhân chỉ bắt đầu với mức lương trung bình 59.384 đô la và khoản vay liên bang khoảng 39.000 đô la. Khoảng cách này sẽ còn rộng hơn nữa.
Chúng ta nợ chính cuộc trò chuyện này
Với các bậc cha mẹ đang suy nghĩ nên nói gì với những thiếu niên của mình: nghề kỹ thuật là công việc thật sự, xứng đáng, và ngày càng được trả lương tốt. Một người trẻ trở thành thợ điện bậc thầy ở tuổi 28 có thể có sự nghiệp ổn định hơn nhiều so với người cùng trang lứa tốt nghiệp với bằng marketing. Câu nói đó chắc chắn sẽ không đúng năm 2005, nhưng rất có khả năng là sự thật vào năm 2026.
Với các nhà hoạch định chính sách, chương trình học nghề, trường cao đẳng cộng đồng, con đường thợ lành nghề, và việc xác nhận kỹ năng kỹ thuật cần được trao cùng mức độ tôn trọng văn hóa và sự quan tâm chính sách mà bằng đại học bốn năm đã được nhận trong 40 năm qua.
Còn chúng ta, đa số trong chúng ta lớn lên trong một hệ thống xếp hạng mà công việc có bằng đại học được xem là quan trọng hơn so với công việc làm bằng tay. Hệ thống đó từ trước đã sai, và giờ đây còn sai ngược so với thực tế. Người thợ sửa ống nước đến nhà bạn vào thứ Bảy đang làm công việc khó hơn phần lớn những người làm công việc trí óc, trong điều kiện mà nhiều người không chịu được, với kỹ năng đòi hỏi thời gian dài hơn cả bằng thạc sĩ.
Ít nhất, chúng ta cần phải nhận ra điều đó.
Source : www.psychologytoday.com
