Bạn đã bao giờ tự hỏi tại sao chúng ta lại khao khát hạnh phúc chưa?
Phải chăng vì hạnh phúc mang lại cho ta cảm giác thật tuyệt vời?
Bởi vì khoa học ngày càng chứng minh những lợi ích vô giá mà nó đem lại?
Hay có lẽ vì chúng ta tin rằng hạnh phúc chính là chìa khóa căn bản để có một cuộc sống ý nghĩa; là sine qua non – điều kiện không thể thiếu để tận hưởng trọn vẹn khoảng thời gian ta may mắn được trao; là bà tiên phù thủy mà sự hiện diện của nàng, ta tin, sẽ phủ lên mọi thứ một tấm màn hài lòng?
Cuộc săn tìm hạnh phúc đã trở thành một mục tiêu phổ biến đối với loài người, đến mức ta sẵn sàng làm bất cứ điều gì để trải nghiệm, tối ưu hóa và giữ gìn nó.
Ta thường mặc nhiên cho rằng khát khao mãnh liệt này là điều ai cũng có chung. Tuy nhiên, nhờ sự giao thoa phức tạp giữa sinh học và môi trường, điều đó có thể không hoàn toàn đúng. Ví dụ, nền tảng văn hóa ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống cảm xúc của mỗi người. Điều này bao gồm cả ideal affect—những trạng thái cảm xúc mà ta mong muốn hướng tới trong cuộc sống hàng ngày, dù có thể là vô thức hay có ý thức.
Một nghiên cứu quy mô lớn với dữ liệu từ 61 quốc gia gần đây cho thấy việc tối đa hóa hạnh phúc — khi con người mong muốn đạt đến mức hạnh phúc cao nhất — không phải là điều phổ quát. Thay vào đó, đây là đặc trưng thường thấy hơn ở những người thuộc các nền văn hóa WEIRD (tây phương, có trình độ học vấn cao, công nghiệp hóa, giàu có và dân chủ). Theo nghiên cứu, đa số người tham gia từ Đức (86%) và Iceland (84%) mong muốn đạt một mức hạnh phúc ít nhất là “rất hạnh phúc.” Trong khi đó, phần lớn người tham gia ở các nơi khác như Nhật Bản, Bhutan hay Ghana có kỳ vọng mức hạnh phúc lý tưởng thấp hơn “rất hạnh phúc,” gần với “hạnh phúc ở mức vừa phải.”
Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều lý giải cho xu hướng văn hóa này. Một trong số đó là sự tồn tại lâu dài của môi trường sinh thái, kinh tế và địa lý thuận lợi ở các xã hội WEIRD, với ít áp lực sinh tồn hơn so với các vùng khác trên thế giới. Những điều kiện ưu đãi đó tạo điều kiện cho mọi người có thể hướng tới việc tối đa hóa hạnh phúc.
Cùng với các đồng nghiệp toàn cầu, nhà tâm lý học Kuba Krys – tác giả chính của nghiên cứu về tối đa hóa hạnh phúc – khám phá vai trò của văn hóa trong cách con người hình dung về cuộc sống tốt đẹp. Quan niệm về một cuộc sống hạnh phúc khác nhau ở mỗi nền văn hóa, và hiểu được những quan niệm này sẽ giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về sự phát triển con người. Một phát hiện quan trọng mà Krys rút ra sau khi khảo sát hàng ngàn người trên khắp thế giới là cảm giác được thuộc về một tập thể, một điều gì đó lớn lao hơn chính mình vô cùng quan trọng. “Là một người tốt,” anh nói, “có lẽ chính là được làm một phần tốt đẹp trong một cái gì đó lớn hơn.”
Dưới đây là năm nhận định của Krys, bằng chính lời anh, về những bài học chúng ta có thể rút ra từ các nghiên cứu đa văn hóa về sự hạnh phúc và phát triển cá nhân.
Thuật ngữ hạnh phúc dễ bị thất truyền trong dịch thuật
Ở nhiều nền văn hóa phương Tây, các thuật ngữ well-being chủ quan, hạnh phúc và sự hài lòng với cuộc sống thường được dùng thay thế cho nhau. Sự khác biệt giữa chúng, nếu có, cũng khá tinh tế: hạnh phúc thường được hiểu là cảm xúc nhiều hơn, trong khi sự hài lòng là đánh giá mang tính nhận thức về toàn bộ cuộc đời. Theo mô hình tâm lý phương Tây phổ biến, well-being chủ quan gồm ba thành phần chính: sự hài lòng với cuộc sống, cảm xúc tích cực thường xuyên và cảm xúc tiêu cực hiếm hoi. Trong bối cảnh phương Tây, việc xem well-being chủ quan tương đương với hạnh phúc là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, trong nhiều nền văn hóa phi Tây phương, well-being chủ quan có thể bao gồm những điều rộng hơn là chỉ hài lòng, vui vẻ thường xuyên và ít khi buồn. Một cuộc sống tốt đẹp có thể là sống hòa thuận với người khác hoặc thiên nhiên; thực hiện các bổn phận và trách nhiệm; duy trì sự cân bằng trong các mối quan hệ; hoặc sống tâm linh qua kết nối với sức mạnh tối cao, tổ tiên hay trật tự đạo đức lớn hơn. Vì thế, việc xem well-being chủ quan là hạnh phúc có thể là một cách đơn giản hóa phù hợp trong vài bối cảnh phương Tây, nhưng là một sai lầm khái niệm khi áp dụng toàn cầu.
Không phải ai cũng tìm cách tối đa hóa hạnh phúc
Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy việc tối đa hóa hạnh phúc là quan điểm đặc thù của phương Tây, ít phổ biến hơn ở các văn hóa khác. Đây cũng có thể là một hiện tượng tương đối mới trong lịch sử loài người, phát triển cùng các yếu tố sinh thái môi trường như nguy cơ thiên tai thấp hay tỷ lệ dịch bệnh thấp. Tuy nhiên, đối với các thế hệ lớn tuổi ở nhiều xã hội, việc tập trung vào hạnh phúc không phải là điều hiển nhiên. Họ không phản đối sự vui vẻ, nhưng nhận ra có nhiều cách sống khác và cuộc đời không nhất thiết phải xoay quanh việc tìm kiếm hạnh phúc.
Hạnh phúc càng nhiều càng tốt? Không hẳn vậy
Chúng ta khác biệt giữa việc nỗ lực thoát khỏi đau khổ và việc dồn toàn bộ sức lực để nâng cao mức hạnh phúc đã ở mức vừa phải. Chúng ta nên giúp nhau và bản thân giảm bớt nỗi khổ càng nhiều càng tốt. Nhưng việc không ngừng theo đuổi mức hạnh phúc đỉnh cao có thể gây hại, vì nó có thể đánh đổi bằng những giá trị quan trọng khác. Nếu hạnh phúc đến như một hệ quả phụ của một cách sống tốt đẹp, trong đó ta biết chánh niệm với người khác và theo đuổi các mục tiêu ý nghĩa, thì hạnh phúc càng nhiều càng tuyệt vời.
Học hỏi từ sự khác biệt có thể rất quý giá
Nếu ta giữ tâm hồn cởi mở và tò mò về những cách tồn tại khác trên thế giới, sẽ có nhiều điều để học hỏi lẫn nhau. Thay vì chỉ có một kịch bản hành xử duy nhất, ta có thể mở rộng kho tư duy, cảm xúc và hành vi của mình. Hãy tưởng tượng đó như việc sở hữu một bảng màu rộng lớn hơn. Không có màu nào hơn màu nào. Nhưng nếu bạn chỉ có một màu để vẽ cuộc đời mình, bức tranh ấy khó có thể sống động và cuốn hút bằng khi bạn có nhiều sắc màu trong tay. Tuy nhiên, sở thích màu sắc và cách bạn sử dụng những màu đó sẽ rất cá nhân; không phải ai cũng phù hợp với mọi phong cách sống, và cũng không phải ai cũng mong muốn đa dạng như vậy. Một số người thích sự quen thuộc và chắc chắn rằng mọi thứ sẽ không đổi thay quanh họ.
Nhiều con đường dẫn đến một cuộc sống tốt đẹp
Rất khó để tìm một công thức phổ quát cho sự phát triển con người, bởi phần lớn phụ thuộc vào bối cảnh ta sống. Ví dụ, hãy suy ngẫm về vai trò của tâm linh trong một cuộc sống ý nghĩa. Trong nghiên cứu của chúng tôi, không giống như nhiều xã hội phương Tây thế tục, sự kết nối với sức mạnh tối cao là một phần sâu sắc trong hình dung về cuộc sống tốt đẹp ở nhiều nền văn hóa phi phương Tây. Sự hòa hợp cũng là một yếu tố quan trọng góp phần tạo nên cuộc sống hạnh phúc ở những nền văn hóa nhất định. Có lẽ những nguyên liệu cơ bản nhất của sự phát triển là biết điều độ, bồi đắp các mối quan hệ tốt đẹp và theo đuổi các mục tiêu có ý nghĩa.
Chân thành cảm ơn Kuba Krys đã dành thời gian và chia sẻ những suy ngẫm sâu sắc. Krys hiện là phó giáo sư tại Viện Tâm lý thuộc Học viện Khoa học Ba Lan.
Source : www.psychologytoday.com
