Bài viết này do Sarah Rezaei, Trợ lý Nghiên cứu Cao cấp, Khoa Tâm lý học, Monk Prayogshala, Mumbai, Ấn Độ, và Ar. Komal Chokshi, Tư vấn Thiết kế chuyên về Kiến trúc thần kinh, Người sáng lập Kolab Studios, Ahmedabad, Ấn Độ, chia sẻ.
Có một chất ánh sáng buổi chiều đặc biệt chỉ thuộc về baramda (hiên nhà). Ánh sáng ấy chạm vào hơi nước bốc lên từ tách chai, rơi xuống chiếc charpoy cũ kỹ, và len lỏi đến bà ngoại ngồi trên cao, lặng lẽ ngắm nhìn con phố phía dưới, không vì điều gì khác ngoài mong muốn được hiện diện. Người hàng xóm đi ngang qua rồi chậm lại. Một vài câu chuyện nhỏ được trao đổi. Những khoảnh khắc ấy không có vẻ quan trọng, thế nhưng theo thời gian, chúng trở nên thân thuộc. Ai đó sẽ nhận ra chiếc ghế trống, ai đó sẽ thắc mắc hôm qua bạn đi đâu. Và vẫn có một điều gì đó im lặng nhưng thiết yếu đang diễn ra.
Những khoảng không gian ấy điều hòa hệ thần kinh theo những cách mà môi trường hiện đại hiếm khi làm được. Con người không được thiết kế cho sự cô lập tuyệt đối hay kích thích liên tục; chúng ta hoạt động tốt nhất khi được trải nghiệm những dải nhẹ nhàng của tiếp xúc xã hội và cảm giác. Một baramda tạo ra chính điều kiện ấy. Nó cho phép chúng ta giữ kết nối một phần với thế giới mà không bắt buộc phải tham gia trọn vẹn. Từ đó, tâm trí hấp thụ âm thanh thoáng qua, ánh sáng thay đổi, những mảnh câu chuyện rời rạc, tiếng bước chân trên phố, và chuyển động của cuộc sống thường nhật. Các nhà xã hội học đôi khi mô tả đây là một dạng kết nối xã hội với cường độ thấp: sự an ủi yên tĩnh rằng mình tồn tại trong một tấm vải sống của cộng đồng, ngay cả trong những khoảnh khắc cô đơn. Hiên nhà không chỉ nối kiến trúc ngôi nhà với con phố; nó còn gắn kết cá nhân với nhịp điệu chung của đời sống cộng đồng về mặt cảm xúc và tâm lý.
Trong những khu phố truyền thống đông đúc, hiên nhà gần như hoạt động như một hệ thần kinh ngoài cho ngôi nhà. Nó mở rộng sự nhận thức ra bên ngoài trong khi kéo cộng đồng vào bên trong. Ở đó, trẻ em học cách quen thuộc trước khi bước vào tình bạn. Người lớn duy trì sự hiện diện chỉ bằng cách có mặt. Ngay cả sự yên lặng cũng trở nên mang tính cộng đồng. Ngược lại, môi trường đô thị đương đại thường xóa bỏ những điều kiện trung gian này. Chúng ta thường di chuyển đột ngột từ không gian riêng biệt kín đáo sang các con phố công cộng quá tải kích thích, mà không có khoảng đệm không gian nào giữa hai trạng thái đó. Và não bộ cảm nhận điều này như một sự va chạm. Kiến trúc sư và nhà thiết kế đô thị gọi những nơi này là không gian bán công cộng, hoặc không gian ngưỡng. Những không gian ấy thực hiện một công việc tâm lý tinh tế. Phòng khách cần sự cam kết. Con phố đòi hỏi sự phơi bày. Nhưng hiên nhà tồn tại trong trạng thái trung gian. Bạn được nhìn thấy mà không trở nên dễ tổn thương.
Điều đáng ngạc nhiên là các nền văn hóa cách xa nhau cả về đại dương lẫn thời gian lại cùng đi đến một trí tuệ khôn ngoan trong thiết kế như vậy một cách độc lập. Như Paul Oliver đã ghi chép trong tác phẩm Bách khoa toàn thư về Kiến trúc bản địa thế giới, không gian ở giữa này không phải là sự kỳ quặc văn hóa mà là một bản năng gần như phổ quát của con người. Ở Nhật Bản, nhà truyền thống thường có engawa, một dải gỗ chuyển tiếp giữa nhà và ngoài trời, nơi con người có thể ngồi, quan sát thiên nhiên, hoặc trò chuyện thoáng qua với người qua đường. Ở Hà Lan, stoep là bậc thềm bán công cộng, một sân khấu xã hội nơi việc xuất hiện nghĩa là bạn đang sẵn sàng. Trong thế giới Ả Rập, sân trong riad hướng vào đời sống gia đình chung thay vì ra phố. Ở Ấn Độ, nhà pol ở Ahmedabad và nhà kiểu wada ở Maharashtra có otlas — những bệ cao ở lối vào nơi hàng xóm dừng lại, người bán hàng tương tác, và cư dân tham gia vào đời sống đường phố mà không cần bước hẳn vào. Trong những khu phố Bắc Mỹ xưa kia, hiên trước từng giữ vai trò tương tự; người ta ngồi ngoài trời buổi tối, chào hỏi hàng xóm và biểu hiện sự hiện diện trong đời sống phố phường. Những yếu tố đó không phải ngẫu nhiên về mặt thẩm mỹ. Chúng là công nghệ xã hội, một trực giác lâu đời được liên tục khám phá ở nhiều nền văn hóa trước khi được lý thuyết hóa. Các xã hội khác nhau đã phát hiện ra điều mà cuộc sống đô thị hiện đại thường quên mất: Con người cần những không gian cho phép kết nối dần dần, không áp lực.
Điều Thiết Kế Hiện Đại Đã Làm Thay Đổi
Thiết kế hiện đại ưu tiên sự hiệu quả, riêng tư và tốc độ hơn là không gian xã hội chung. Các con phố trở thành hành lang dành cho ô tô thay vì nơi để dừng chân, các tòa chung cư thay thế hiên nhà bằng không gian kín khép kín, và cuộc sống hàng ngày được tổ chức quanh những thói quen riêng biệt, mục đích cụ thể. Bằng cách loại bỏ ma sát và sự không chắc chắn, thiết kế hiện đại cũng loại bỏ nhiều cuộc gặp gỡ nhỏ lặp đi lặp lại từng làm cho cộng đồng trở nên dễ dàng và tự nhiên.
Mỗi lựa chọn trong thiết kế loại bỏ cơ hội gặp gỡ tình cờ lại âm thầm làm nghèo đời sống xã hội của chúng ta theo những cách mà ta không nhận ra cho đến khi sự thiếu hụt ấy đã tích tụ. Tổng y sĩ Hoa Kỳ đã tuyên bố cô đơn là một cuộc khủng hoảng y tế công cộng vào năm 2023. Đây không chỉ đơn thuần là kết quả của một sự thay đổi văn hóa trừu tượng. Thiết kế của môi trường xây dựng góp phần, song lại nhận ít chú ý hơn mức cần thiết. Nghịch lý của cuộc sống đô thị hiện đại là mọi người có thể bị bao quanh bởi người khác nhưng vẫn cảm thấy cô đơn sâu sắc. Nghiên cứu về cô đơn ngày càng cho thấy hạnh phúc không chỉ được hình thành bởi các mối quan hệ thân thiết mà còn bởi điều mà nhà xã hội học Mark Granovetter gọi là mối quan hệ yếu: những kết nối xã hội thoáng qua với hàng xóm, người bán hàng, người lạ quen thuộc và người quen biết. Những mối quan hệ ấy có vẻ như nhỏ bé, nhưng chúng tạo thành cảm giác gắn bó trong thế giới xã hội. Chúng ủi an ta, thường thì vô thức, rằng ta được nhìn thấy, được công nhận, và là một phần của môi trường chung. Mỗi chọn lựa trong thiết kế làm mất đi cuộc gặp gỡ tình cờ lại âm thầm làm nghèo đời sống xã hội của chúng ta, mà ta không nhận ra cho đến khi sự thiếu hụt đã tích tụ.
Nếu Chúng Ta Xây Dựng Vì Sự Gắn Kết, Sẽ Ra Sao?
Kiến trúc sẽ trông thế nào nếu mục tiêu không chỉ là tối đa hóa diện tích, lưu lượng giao thông, hay giá trị bất động sản, mà là kết nối con người? Tin vui là: một số người trong chúng ta đã bắt đầu đặt câu hỏi này. Chúng ta đang thiết kế các khu phố với sân chung thay cho các đơn vị tách biệt, những con phố dễ đi bộ thay vì lưới đường giao thông xe cộ chiếm ưu thế, và những không gian công cộng mời gọi sự dừng chân thay vì chỉ đơn giản là đưa người qua một cách hiệu quả nhất. Những dự án này hiểu rằng tương tác xã hội không phải là hệ quả ngẫu nhiên của thiết kế tốt, mà là thứ mà thiết kế có thể tích cực nuôi dưỡng. Những lựa chọn nhỏ đều quan trọng: một chiếc ghế đặt đúng chỗ để khuyến khích trò chuyện, một hiên nhà hướng ra phố, một ban công không chỉ dành cho chậu cây mà còn để đứng hoặc ngồi và tiếp xúc thực sự với thế giới bên ngoài. Những không gian đa chức năng như thế là nơi các công việc hằng ngày tự nhiên giao thoa với đời sống cộng đồng. Không điều gì trong số này bắt buộc sự kết nối, nhưng chúng tạo ra điều kiện để kết nối trở nên dễ xảy ra hơn. Theo nghĩa đó, kiến trúc không bao giờ là trung lập xã hội. Không gian chúng ta sinh sống âm thầm định hình tần suất gặp gỡ, sự thoải mái khi tương tác, và liệu cộng đồng có phát triển tự nhiên hay dần biến mất phía sau những bức tường, cửa đóng then cài, và màn hình.
Có lẽ điều mất đi cùng với hiên nhà còn là một mối quan hệ khác với chính thời gian. Hiên nhà mời gọi sự chậm rãi. Nó hợp pháp hóa những khoảnh khắc dừng lại không cần mang tính sản xuất, những tương tác xã hội không cần mục đích, và những phút giây quan sát không bị phân tâm. Ở nhiều phương diện, chúng chống lại áp lực hiện đại buộc ta phải tối ưu từng góc nhỏ của cuộc sống. Và những không gian này không nhất thiết phải thoáng đãng ngoài trời để làm được điều đó. Một ngưỡng cửa nội thất được thiết kế tốt, như hành lang rộng có ghế ngồi, bếp chung, hay góc cửa sổ, cũng có thể tạo ra dải hiện diện mà không gây sức ép. Ngày nay, môi trường sống ngày càng thúc đẩy chúng ta theo hướng hiệu quả, riêng tư, và chuyển động liên tục, để lại ít không gian cho sự tĩnh lặng không cấu trúc, nơi mà suy ngẫm, quen thuộc và kết nối ngẫu nhiên từng âm thầm phát triển. Tưởng tượng lại những không gian như vậy có thể không chỉ giúp xây dựng lại cộng đồng mà còn khôi phục một nhịp sống khỏe mạnh hơn.
Source : www.psychologytoday.com
