Mình muốn nói một điều có thể khiến bạn cảm thấy không thoải mái, đặc biệt nếu bạn thuộc kiểu người thường theo dõi các bản tin về khoa học thần kinh và đàm phán.
Càng thông minh, bạn có thể sẽ nghe kém hơn. Càng thành công trong cuộc sống, bạn có thể càng trở nên ít đồng cảm hơn. Và những người gần gũi nhất với bạn — vợ/chồng, đồng nghiệp thân thiết, bạn bè lâu năm — lại thường là những người bạn lắng nghe sơ sài nhất.
Đây không phải là một khuyết điểm trong tính cách. Đó là khoa học thần kinh. Nhưng điều này đồng nghĩa với việc những người tự tin cho rằng mình là người biết lắng nghe thực chất lại có thể cần nỗ lực nhiều hơn rất nhiều.
Vấn đề Trí tuệ
Đây là điều xảy ra trong một bộ não thông minh khi bạn đang trò chuyện.
Người thông minh xử lý thông tin nhanh hơn. Họ nhận dạng mẫu nhanh chóng, kết luận sớm, và soạn sẵn câu trả lời trước người bình thường. Trong hầu hết lĩnh vực, đó là một lợi thế to lớn. Nhưng khi nghe, nó lại là gánh nặng.
Trong khi người nói vẫn còn đang phát biểu dở câu, não bộ đã dự đoán được kết cục, soạn thảo câu trả lời và bắt đầu luyện tập trong đầu. Miệng người kia vẫn đang nói, nhưng bạn đã rời khỏi cuộc trò chuyện về mặt nhận thức. Bạn không còn nghe nữa, bạn đang chờ đợi. Và năng lực bạn dành cho phản hồi kia đã lấy đi phần năng lượng cần để quan sát giọng điệu, ngôn ngữ cơ thể, cảm xúc tiềm ẩn, sự ngập ngừng trước một từ khóa quan trọng, hoặc thứ họ sắp nói nhưng lại rút lại.
Tất cả điều đó bị hi sinh để bạn có thể chuẩn bị cho ý kiến của mình.
Câu chuyện chưa dừng ở đó. Người thông minh, sáng tạo thường có xu hướng lo lắng và tự ti hơn, làm giảm khả năng tập trung chú ý thật sự. Khi một ý tưởng thú vị bật lên trong đầu họ giữa cuộc nói chuyện — điều này xảy ra thường với những người suy nghĩ sáng tạo — thì người đang nói chỉ còn lọt vào tai như những nhân vật người lớn trong phim Peanuts với âm thanh “womp womp womp.”
Chắc bạn cũng đã từng trải qua cảm giác đó. Và bạn cũng từng là người ở cả hai phía của cuộc trò chuyện như thế.
Vấn đề Thành công
Có một vấn đề khác liên quan nhưng hơi khác với những người đã thăng tiến trong nghề nghiệp, và nó còn làm mình thấy khiêm tốn hơn một chút.
Nghiên cứu liên tục cho thấy địa vị càng cao thì khả năng nghe kém đi, khả năng đặt mình vào vị trí người khác giảm sút, và ngôn ngữ càng thiếu tôn trọng. Càng leo lên cao, mọi người quanh bạn càng ngại ngần, chỉnh sửa ý kiến, giảm bớt sự phản đối, chờ xem bạn sẽ nghiêng về phía nào trước khi nói điều họ thực sự nghĩ. Bạn không nhận đủ bức tranh tổng thể nữa, và thậm chí còn không hay biết, vì ai cũng có vẻ đồng thuận với bạn.
Trong khi đó, những thói quen thần kinh đã đưa bạn lên đỉnh cao — sự phán đoán nhanh, nhận dạng mô hình tự tin, khả năng quyết đoán — lại trở thành rào cản trong những cuộc trò chuyện cần sự cởi mở thật sự. Bạn được khen thưởng vì câu trả lời đúng và nhanh. Ngồi yên với sự không chắc chắn, giữ tâm thế khám phá, để ai đó nói hết ý trước khi bạn đáp lại — những điều này làm bộ não hiệu quả của bạn cảm thấy lãng phí thời gian.
Người ta thường nói rằng bạn sẽ thăng chức đến mức độ bất tài của mình. Ít người biết rằng bạn cũng sẽ leo đến giới hạn của khả năng lắng nghe — và rồi khả năng ấy bắt đầu xuống dốc ngay khi áp lực càng tăng cao.
Vấn đề Gần gũi
Cuối cùng, một phát hiện gây ngạc nhiên nhất mà ít ai nghĩ tới.
Nick Epley, nhà nghiên cứu tại Đại học Chicago, đã ghi nhận một thứ gọi là sự thiên kiến giao tiếp gần gũi: chúng ta thực sự nghe kém hơn những người thân thiết nhất với mình.
Lý lẽ ở đây có phần hợp lý về mặt nhận thức. Với người lạ, ta không có mô hình về họ hoặc điều họ sẽ nói, nên buộc phải để ý từng câu chữ. Với vợ chồng, đối tác kinh doanh, bạn thân lâu năm — ta đã xây dựng nhiều mô hình tinh thần. Ta nghĩ mình biết câu chuyện sẽ kết thúc thế nào. Ta tưởng biết họ đang lo lắng điều gì, đề xuất gì, phản đối ra sao. Nên ta ngừng thực sự nghe và chỉ bắt đầu dò tìm sự xác nhận. Ta không còn thu nhận thông tin; ta đang dò theo mẫu đã có sẵn.
Đây là nguồn gốc của rất nhiều cuộc xung đột tưởng như vô lý. Hai người hiểu nhau sâu sắc, quan tâm nhau, từng giao tiếp hiệu quả trong nhiều năm — bỗng rơi vào bế tắc, mỗi người chắc chắn rằng đối phương không nghe mình, và cả hai đều đúng. Vì họ không thực sự nghe điều người kia nói ở hiện tại. Họ đang phản hồi dựa trên mô hình tinh thần của đối phương, có thể đã lỗi thời vài tháng hoặc vài năm.
Các bài đọc thiết yếu về khoa học thần kinh
Thiên kiến gần gũi cũng có nghĩa rằng người lạ thường nghe chúng ta khá tốt một cách đáng ngạc nhiên. Họ không mang sẵn định kiến để áp đặt. Họ buộc phải lắng nghe thật sự để hiểu bạn muốn nói gì. Đó cũng là lý do vì sao trút bầu tâm sự với người lạ tại một bữa tiệc lại có thể đem lại cảm giác nhẹ nhõm hơn so với với những người thân quen nhất.
Phải làm gì với điều này
Tin xấu là những thiên kiến đó càng sâu sắc hơn khi chúng ta bị căng thẳng. Khi lo âu hoặc cảm thấy bị đe dọa, não càng lạm dụng các lối tắt — sắc thái biến thành trắng đen, những chi tiết nhỏ bị bỏ quên, sự dự đoán thay thế cho nhận thức. Những khoảnh khắc chúng ta cần lắng nghe nhất cũng chính là lúc khó thực hiện nhất.
Tin tốt là nhận thức được điều này giúp nhiều, và vài thói quen cụ thể cũng hỗ trợ.
Về vấn đề trí tuệ: Hãy lưu ý khi bạn đã chuẩn bị câu trả lời trong đầu khi người kia vẫn chưa nói xong. Đó chính là lúc bạn cần điều chỉnh ý thức — buông bỏ câu trả lời đó, quay lại nghe thật sự những gì họ đang nói, và tin rằng câu trả lời hay hơn sẽ hiện ra sau khi họ hoàn thành câu chuyện. Thường là vậy mà.
Với vấn đề thành công: Thỉnh thoảng hãy nhớ lại cảm giác là người có địa vị thấp nhất trong phòng. Tận hưởng ký ức về kỳ thực tập mùa hè, công việc đầu tiên, chỗ ngồi cuối lớp. Ký ức đó kích hoạt một dạng chú ý khác — khiêm nhường hơn, thật sự tò mò, và bớt tin rằng mình đã biết hết mọi thứ. Một số nhà điều hành xuất sắc mà mình từng làm việc cùng thậm chí còn chủ động duy trì tâm thế này trước những cuộc nói chuyện quan trọng.
Với vấn đề gần gũi: Thỉnh thoảng hãy thực sự tò mò về những người bạn nghĩ rằng mình đã hiểu rõ nhất. Hỏi họ điều mà bạn thật sự không biết câu trả lời — không phải “hôm nay thế nào,” mà là “có chuyện gì bạn nghĩ mình không biết về bạn không?” hoặc “gần đây bạn suy nghĩ gì mà chưa kể với mình?” Bạn sẽ ngạc nhiên khi câu trả lời nhiều lúc khiến bạn thấy lạ. Người ở trước mặt bạn vẫn không ngừng thay đổi; mô hình tinh thần của bạn có thể đã lỗi thời.
Và cho cả ba vấn đề trên: Các nhà nghiên cứu Harvard phát hiện ra tâm trí của chúng ta thường lang thang khoảng 48% thời gian trong cuộc trò chuyện. Mình định nhắc lại điều này để bạn không bỏ lỡ, nhưng thật lòng thì sự mỉa mai này càng tự nói lên ý nghĩa hơn khi để nguyên như vậy.
Tâm trí ta lang thang. Luôn luôn vậy. Việc cần thực hành không phải là ngăn chặn nó, mà là nhận ra khi nào nó xảy ra và trở về trạng thái chú ý. Giống như thiền định, giống như mọi bài tập rèn luyện sự tập trung khác. Mỗi lần ta trở lại với lắng nghe chân thật là một hành động nhỏ thể hiện sự tôn trọng với người đang đối diện.
Và họ sẽ cảm nhận được điều đó.
Facebook image: fizkes/Shutterstock
Source : www.psychologytoday.com
