Bí mật tâm lý đằng sau sự hoài niệm

Gần đây, khi mình vội vã qua sân bay, mình thấy một cậu bé, chắc khoảng 19 hoặc 20 tuổi, mặc đúng cái quần jean ống rộng và baggy mà mình từng mặc hồi năm 1993. Mình đã mua chiếc quần đó ở một trung tâm thương mại cũ kỹ ở ngoại ô Bắc California vì nghĩ nó làm mình trông như kiểu người biết về ván trượt và âm nhạc ít người biết đến. Nhìn thấy nó trên người cậu bé đó hơn 30 năm sau khiến mình chuẩn bị sẵn sàng cho cảm giác ôi-chúa-ơi-mình-già-rồi thường đến khi bạn chứng kiến tuổi trẻ của mình xuất hiện trong tủ đồ của người khác.

Nhưng điều đó không xảy ra. Cảm giác thật sự đến gần như là sự nhận diện, dù mình không thể xác định rõ mình đang nhận diện điều gì. Mình chắc chắn không muốn lấy lại cái quần đó, cũng không nhớ nhiều về năm 1994, một năm mình phần lớn chỉ nhớ là thời gian đầy sự bất an. Cảm giác ấy là về một điều ẩn sâu trong chiếc quần, một phẩm chất của trải nghiệm mà mình bỗng cảm thấy mất đi—giống như khi bạn bước vào một căn phòng và biết có thứ gì đó đã bị di chuyển dù không thể nói rõ đó là gì.

Anemoia

Mình đã suy ngẫm về cảm giác này suốt nhiều tuần, một phần vì mình thấy những phiên bản của nó xuất hiện khắp nơi. Internet đã quyết định rằng năm 2026 mới là năm 2016. Thậm chí còn có một trang Wikipedia dành riêng cho nó!

Rồi có từ ngữ đẹp đẽ anemoia, do nhà văn John Koenig sáng tạo, để chỉ trải nghiệm hoài niệm về một thời gian mà bạn chưa từng sống qua. Hàng triệu bạn trẻ gần đây đã nắm lấy từ này vì nó gọi tên những nỗi đau họ âm thầm ôm ấp mà chưa từng có ngôn ngữ nào để bám víu. Họ mua máy ảnh phim, gia nhập các câu lạc bộ không điện thoại, xây dựng toàn bộ bản sắc quanh những thập kỷ kết thúc trước khi họ ra đời.

Giải thích thông thường—rằng hoài niệm là một loại “đồ ăn tinh thần” ta tìm đến khi hiện tại trở nên khó khăn—đúng là vậy, và các nghiên cứu trong nhiều thập kỷ đã chứng minh điều đó. Nhưng nó không giải thích được cảm giác mình có khi đang vội về phía cổng lên máy bay. Cảm giác ấy không ấm áp, dịu dàng như hoài niệm thường được mô tả. Nó sắc nét, như thể tâm trí đang cố gắng thu hút sự chú ý của mình về điều gì đó mà mình chưa từng nhận ra đang mất đi.

Giờ mình nghĩ mình đã hiểu chuyện gì đang diễn ra rồi.

Khi Bạn Nắm Bút Trong Tay

Khi các nhà nghiên cứu khảo sát nội dung của những ký ức hoài niệm, một mô hình hiện ra mà hầu hết chúng ta không biết: Cái tôi gần như luôn là nhân vật chính. Ý mình là, đó không đơn thuần là ký ức về lúc mình cảm thấy thoải mái hay hài lòng hay được sưởi ấm. Đó chủ yếu là ký ức về việc mình tự quyết—lập kế hoạch chuyến đi bằng bản đồ giấy, gọi điện thoại bàn cho bạn bè suốt hai tiếng đồng hồ để nói chuyện không đầu không cuối, bước vào một cửa hàng đĩa mà không biết mình muốn gì, rồi mất 45 phút để tìm ra nó. Những khoảnh khắc mà tâm hồn ta muốn giữ lại là những khoảnh khắc ta chính là người cầm bút.

Một khám phá bổ sung làm điều này thêm sâu sắc. Các nghiên cứu thực nghiệm kết hợp giữa nghiên cứu về hoài niệm và thuyết về tự quyết định cho thấy rằng khi cảm giác tự chủ của một người bị hạn chế—khi họ ở trong những tình huống mà khả năng lựa chọn có vẻ bị giới hạn—hoài niệm tự động bùng lên như một tín hiệu báo động nhỏ trước cả khi ý thức kịp nhận biết nguyên nhân. Tâm trí cảm nhận thiếu hụt quyền làm chủ và tìm sâu vào kho lưu trữ ký ức để thấy bằng chứng rằng ta từng là người tạo ra biến cố.

Và dấu hiệu nhỏ đó đã thắp sáng một điều với mình. Bởi nếu hoài niệm là cái gì đó được kích hoạt khi tâm trí cảm thấy mất khả năng lựa chọn, thì mình phải tự hỏi tại sao tín hiệu cảnh báo đó lại reo vang nhiều đến vậy gần đây.

Bản Thân Được Lựa Chọn

Hầu hết chúng ta coi hoài niệm là cảm xúc về quá khứ, và theo một cách rõ ràng, nó đúng là như vậy. Nhưng mình tin rằng nó cũng liên quan không kém đến hiện tại; đó là tín hiệu cho thấy bạn đã mất nhiều quyền làm chủ trải nghiệm bản thân hơn bạn nghĩ. Và lý do tín hiệu ấy phát ra mãi không ngừng là do nó không chỉ là chuyện thời gian trôi qua mà còn về việc phần lớn trải nghiệm hàng ngày của bạn đã được viết sẵn mà bạn không hề nhận ra.

Hãy nhìn nhận một chút. Một thuật toán gợi ý chọn bài hát cho bạn nghe trên đường đi làm. GPS chỉ đường chi tiết cho bạn đến nơi cần đến, và các nghiên cứu thần kinh học đã chứng minh việc phụ thuộc vào nó còn làm thay đổi não bộ, chuyển bạn từ việc tự xây dựng bản đồ trong đầu sang chỉ đơn giản là theo từng chỉ dẫn tiếp theo. AI viết thảo thư thay bạn theo đúng giọng văn mà bạn thường dùng—và việc giọng nói của bạn được tạo ra bởi máy móc thực sự là một nghịch lý mà chỉ cách đây năm năm còn không ai hiểu nổi.

Một nhà khoa học máy tính tên Max Hawkins đã nhận ra hiện tượng này vào giữa những năm 2010: cuộc sống của anh ấy bị tối ưu hóa đến mức máy móc có thể dự đoán ngày mai của anh dựa trên hôm qua. Giải pháp của anh là tạo ra các ứng dụng để làm ngẫu nhiên mọi thứ, từ nơi anh sống đến những món ăn, đến các sự kiện tham dự. Hawkins đã làm thế trong hai năm mới nhận ra rằng vấn đề chưa bao giờ là hệ thống nào đang điều khiển cuộc đời mình. Vấn đề thật sự là một hệ thống đang điều khiển cuộc đời mình.

Mình khá quen với trải nghiệm đó. Gần 10 năm trước, công việc của mình khi làm trưởng bộ phận marketing doanh nghiệp cho Instagram là làm cho nền tảng này hấp dẫn với các nhà quảng cáo, nghĩa là mình phải dành nhiều thời gian bên trong sản phẩm hơn mình mong muốn. Chúng mình tinh chỉnh thuật toán quảng cáo đến mức mình đã mua những món đồ qua nền tảng mà trước đó mình còn không biết nó tồn tại, chưa nói đến là cần. Mở tủ đồ và mình nhận ra: tủ đồ đó mình không tạo ra—Instagram mới là người tạo ra. Khi rời công ty, mình đã xóa luôn ứng dụng đó. Và, dù tốt hay xấu, tủ đồ của mình bây giờ cảm giác lại thuộc về mình.

Thí Nghiệm Trường

Chính điều này làm cho từ ngữ đẹp đẽ anemoia trở nên thú vị đến vậy. Khi một cô gái 19 tuổi ở London nói với phóng viên rằng cô “hoài niệm về thời điểm chúng ta còn làm mọi việc trong thế giới thực” — một thời điểm mà cô ấy mới chỉ 5 tuổi, nếu có trải nghiệm thực sự—cô ấy đang nói về điều gì đó cụ thể hơn nhiều so với chỉ phong cách hoài cổ. Cô ấy kế thừa một thế giới mà những thành phần cơ bản của trải nghiệm được tự mình tạo ra đã được thay thế bằng các hệ thống tự chọn, tự tìm và lấp đầy khoảng trống của sự chán chường thay cô. Cô ấy chưa từng thực sự sống trong cách trải nghiệm mà cô đang thương tiếc, đó cũng chính là lý do nỗi nhớ đó cháy bỏng đến thế.

Các nghiên cứu cũng chứng minh điều này theo cách không ngờ tới: một trong những tác nhân kích hoạt hoài niệm đáng tin cậy nhất là sự chán nản, mà các nhà tâm lý học ngày càng định nghĩa là cảm giác mất kiểm soát sự chú ý của chính mình. Đó là một mô tả chấn động về cảm giác khi bạn cuộn màn hình vô định trên mạng xã hội cả giờ liền mà chẳng hề hấp thụ được điều gì.

Thật hấp dẫn khi nghĩ rằng máy ảnh phim hay đĩa than chỉ là trào lưu thời trang. Nhưng chính xác hơn, chúng là những di vật còn sót lại từ thế giới nơi con người tự điều khiển sự chú ý của mình; và cô gái ở London đang nghiên cứu chúng như bạn nghiên cứu những mẩu ngôn ngữ mà ông bà bạn từng nói mà chưa từng dạy bạn. Ngay cả những ký ức xã hội mà hoài niệm mang lại cũng gắn liền với điều này. Đó hiếm khi là khoảnh khắc bị bao quanh thụ động bởi người khác. Đó là những ký ức về tự mình tạo kết nối, lên kế hoạch buổi tối, gọi điện, lái xe qua nửa thành phố bởi vì bạn muốn gặp ai đó hoặc làm điều gì đó. Chỉ từng đó thôi đã là đủ rồi.

Đọc Tín Hiệu

Vậy khi cơn hoài niệm hoặc anemoia ấy xuất hiện, chúng ta nên làm gì? Khao khát hợp lý là chạy theo nó, mua quần jean baggy, mua đĩa than xưa, lên kế hoạch cho một cuối tuần tách biệt kỹ thuật số, lãng mạn hóa thời đại mà cảm xúc ấy gắn liền. Nhưng ký ức thực ra là một cái hộp đựng, không phải đích đến. Mình bắt đầu đặt ra ba câu hỏi và chúng đã thay đổi cách mình lắng nghe tín hiệu này:

Phẩm chất trải nghiệm nào đang ẩn sau ký ức này? Bài hát, thành phố, mùi hương, thập kỷ: đó chỉ là lớp vỏ. Điều bên trong là gì? Là cơ hội mở? Là sự tập trung có chủ định? Là sự kết nối mà mình tự tay kiến tạo? Đặt tên cho phẩm chất đó, và bạn sẽ hiểu thứ thực sự đang thiếu.

Trong cuộc sống hiện tại của bạn, phẩm chất ấy đã mất ở đâu? Bản năng đầu tiên của bạn có thể là hỏi khi nào bạn mất nó. Nhưng câu hỏi hữu ích hơn là nó đang vắng mặt ở đâu ngay lúc này. Có phải vào buổi sáng của bạn? Trên đường đi làm? Trong những mối quan hệ bạn bè? Hoài niệm gần như luôn là về những gì đang thiếu hiện nay, không phải chỉ là một sự yêu thích mơ hồ về quá khứ.

Tuần này bạn có thể trực tiếp tạo ra điều gì? Bạn không cần thay đổi cuộc sống hoàn toàn. Bạn chỉ cần cầm bút lại ở một chỗ cụ thể. Hãy chọn âm nhạc của riêng bạn, một cách có chủ đích, cho hành trình dài. Để điện thoại riêng một chỗ khi ăn tối. Gọi cho ai đó khi bạn nghĩ đến họ thay vì nhắn tin. Đến một nơi nào đó mà không có GPS hay kế hoạch cụ thể.

Mình vẫn nghĩ mãi về đứa trẻ ở sân bay đó, khi nhìn thấy những bản sao của nó khắp nơi. Cuối cùng thì mình hiểu rằng cảm giác kỳ lạ ấy không phải cho năm 1993 hay cho cái quần ngớ ngẩn đó. Đó là tâm trí mình, bằng thứ ngôn ngữ duy nhất nó có, đang nói rằng ở đâu đó trên chặng đường mình đã trao bút viết quá nhiều lần mà không nhận ra. Một chàng trai trong chiếc quần baggy tình cờ đi ngang qua vào lúc mình sẵn sàng để lắng nghe điều đó.