Khao khát được cảm nhận hạnh phúc định hình phần lớn các hành động của chúng ta. Hầu hết mọi người đều muốn vui vẻ hơn là buồn bã, và cũng muốn biết làm thế nào để đạt được trạng thái mong muốn ấy. Một ý tưởng mới đã xuất hiện trong nghiên cứu về hạnh phúc là khái niệm “niềm tin bản chất” về hạnh phúc. Đơn giản mà nói, đó là những suy nghĩ về việc liệu chúng ta có thể tự mình quyết định để được hạnh phúc hay liệu rằng mức độ hạnh phúc trời sinh sẽ giữ chúng ta mãi mắc kẹt trong cảnh u ám không lối thoát.
Debbie tự nhận mình như một “kẻ hay bi quan”, luôn cảm thấy hạnh phúc như nằm ngoài tầm với. Cô so sánh mình với bạn bè – những người sống lạc quan, tự tại, thứ mà cô tin là không bao giờ thuộc về mình. Thậm chí, cô đã gần như từ bỏ mọi hy vọng về niềm vui, chỉ thấy buồn rầu và bi quan, khiến cô lo sợ tương lai, đắm chìm trong những suy nghĩ tiêu cực về quá khứ, và cho rằng mức độ hạnh phúc hiện tại của mình chỉ khoảng 3 trên thang điểm 10. Debbie chính là ví dụ điển hình cho người có niềm tin bản chất về hạnh phúc.
Niềm Tin Bản Chất về Hạnh Phúc (EBH)
Còn bạn, quan điểm của mình về hạnh phúc khác hay giống Debbie thế nào? Theo nghiên cứu mới của Xyle Ku cùng các cộng sự tại Đại học Quốc gia Seoul (2026), “Những người tin vào bản chất của hạnh phúc cho rằng hạnh phúc có cơ sở sinh học và do đó có những đặc tính không thể thay đổi, trong khi những người tin hạnh phúc có thể uốn nắn lại cho rằng cảm xúc này vô cùng linh hoạt và chịu ảnh hưởng từ môi trường xung quanh” (tr. 499).
Nếu trước đây bạn chưa từng nghĩ sâu sắc về khái niệm này, thì bây giờ hãy tự hỏi mình thuộc nhóm nào? Có thể bạn từng coi mình, khác với Debbie, là người biết tận hưởng những niềm vui nhỏ bé trong cuộc sống. Bạn cùng cháu bé 12 tuổi hùa nhau đùa vui, và cảm giác ấm áp lan tỏa trong bạn như một con sóng. Vậy theo bạn, mức độ hạnh phúc vốn có ấy đến từ đâu? Phải chăng nó được thừa hưởng, hay bạn đã từng kiến tạo nó bằng chính nỗ lực của mình?
Thử Thách Vai Trò của EBH trong Việc Đệm An Các Sự Kiện Đời Sống
Nhóm nghiên cứu Đại học Quốc gia Seoul tin rằng có những khác biệt cá nhân trong EBH có thể được đo lường, và quan trọng hơn, chính niềm tin này có thể trở thành lời tiên tri tự ứng nghiệm. Để kiểm chứng EBH có ảnh hưởng thế nào đến mức độ hạnh phúc hoặc buồn bã của mọi người khi đối mặt với các sự kiện đời sống, nhóm tác giả đã tiến hành bốn nghiên cứu độc lập (tổng số mẫu = 7,364), nhằm khảo sát phản ứng của những người có quan điểm EBH cao và thấp với các sự kiện tích cực và tiêu cực.
Thang đo EBH trong nghiên cứu này bao gồm ba khía cạnh. Hãy thử xem mình sẽ điểm bao nhiêu với từng bộ câu hỏi dưới đây:
Cơ sở sinh học:
- Hạnh phúc được quyết định bởi gen di truyền.
- Mức độ hạnh phúc của một người phần lớn có thể giải thích bằng đặc điểm gen của họ.
- Đặc điểm sinh học và gen của người hạnh phúc có xu hướng thuận lợi hơn cho niềm vui so với những người không hạnh phúc.
Chủ nghĩa cấu trúc nỗ lực (tất cả được chấm điểm đảo ngược):
- Bất kỳ ai cũng có thể hạnh phúc nếu biết luyện tập và cố gắng.
- Mọi người có thể thay đổi mức độ hạnh phúc tổng thể bằng ý chí của mình.
- Hạnh phúc phụ thuộc vào cách bạn nhìn nhận thế giới.
Tính không thay đổi:
- Nói chung, mức độ hạnh phúc của một người không thay đổi nhiều trong suốt cuộc đời.
- Mức độ cảm thấy vui hay buồn của một người có thể tăng hoặc giảm tạm thời, nhưng nhìn chung không thay đổi nhiều đối với phần lớn mọi người.
- Phần lớn hạnh phúc mà một người sẽ đạt được đã được định đoạt trước.
Trên thang điểm 7 cho mỗi mục, điểm trung bình là dưới 3, cho thấy đa số thiên về quan điểm không cho rằng hạnh phúc là điều cố định; nếu bạn cho rằng mình sẽ đạt điểm trên 4 hoặc dưới 2, đồng nghĩa bạn nằm ngoài mức trung bình của nhóm mẫu trong nghiên cứu của Ku và cộng sự.
Khi đi sâu vào dự báo EBH sẽ dự đoán các thay đổi về hạnh phúc theo phản ứng với sự kiện bên ngoài, các tác giả đưa ra cho người tham gia một tình huống giả định làm nảy sinh cảm xúc tích cực hoặc tiêu cực. Những người có quan điểm EBH cao thực sự coi mình như giữ được sự ổn định tương đối trong cảm nhận hạnh phúc, nhất là đối với những sự kiện có sắc thái tiêu cực.
Tiếp theo, tác giả thử nghiệm sự khác biệt của nhóm này trong phản ứng với các sự kiện có thật mang tính lịch sử, cụ thể là đại dịch COVID-19 và các cuộc bầu cử tổng thống ở Hàn Quốc. Kết quả tương tự, với EBH cao dự đoán ít phản ứng tiêu cực hơn.
Tuy nhiên, bạn có thể tự hỏi, liệu những người có EBH cao thật sự có mức hạnh phúc thấp hơn so với những ai không xem hạnh phúc là điều cố định? Các tác giả kết luận là có: nhóm EBH cao nhìn chung ít vui hơn. Nhưng điểm sáng là: “Niềm tin này có thể bảo vệ họ khỏi việc rơi vào vòng xoáy suy giảm hạnh phúc khi phải đối mặt với các biến cố tiêu cực” (tr. 511). Dù vậy, về lâu dài, cách đối phó của nhóm này lại bị hạn chế bởi thái độ định mệnh, khiến họ dễ tổn thương hơn trước những sự kiện đời sống không may.
Đọc Nhiều Về Hạnh Phúc
Ba Bài Học Về EBH
Để tránh rơi vào vòng xoáy suy nghĩ tiêu cực mà các tác giả cho rằng có thể là nguồn gốc gây bất hạnh của người mang EBH cao, chúng ta nên nhìn lại chính niềm tin bản chất của mình qua các câu hỏi mẫu đã nêu. Có khi, như Debbie, bạn đã mặc định rằng hạnh phúc là điều luôn ngoài tầm với cuộc đời, rằng bạn chẳng thể thay đổi vì niềm tin về sự bất biến ấy đã ăn sâu trong tâm trí.
Để thoát khỏi vòng luẩn quẩn này, mình nên tự hỏi: Đâu là nguồn gốc của niềm tin bi quan ấy? Liệu những trải nghiệm đầu đời của bạn có bị khuấy động bởi những người mang niềm tin bản chất? Chuyện gì đã xảy ra trong gia đình bạn – có hàng ngày là những tiếng nói phủ nhận, làm vỡ mộng hy vọng của bạn? Hay chính bạn, tự thân, từng quyết định rằng sẽ là “tai họa” khi dám mơ về một cuộc sống hạnh phúc?
Tóm lại, để tìm ra con đường dẫn tới hạnh phúc của riêng mình, có lẽ chúng ta cần thách thức những niềm tin sâu thẳm chưa từng được thử nghiệm về khả năng thay đổi của bản thân. Đôi khi, chỉ cần điều chỉnh nhẹ niềm tin định mệnh ấy thôi cũng đủ để hạnh phúc của chúng ta bắt đầu đồng hành cùng hiện thực đời sống.
Source : www.psychologytoday.com
