Mình tin rằng ai trong chúng ta cũng từng trải qua cảm giác đố kỵ – khi nhìn vào người khác và tự nhủ rằng họ có cuộc sống tốt đẹp hơn mình. Đó là một cảm xúc rất bình thường nhưng lại ẩn chứa sự ăn mòn tâm hồn âm thầm. Một nghiên cứu dài hạn với hơn 18,000 người trưởng thành cho thấy, những ai hay ghen tỵ sẽ có chất lượng cuộc sống sa sút theo thời gian. Nói gọn lại: càng ghen tỵ, ta càng dễ cảm thấy bất an và chán chường.
Ai cũng muốn tránh xa cảm xúc tiêu cực ấy, nhưng khi nói đến “mục đích cuộc sống” – thứ định hướng và tạo ý nghĩa cho ta – thì dường như ngày càng khó rũ bỏ. Mặc dù các nhà tâm lý học chưa đặt tên chính thức, nhưng “đố kỵ mục đích” đang trở thành một trạng thái phổ biến trong thời đại số. Chúng ta tiếp xúc với những hình ảnh lung linh của người ta dường như hiểu rất rõ lý do họ tồn tại và điều họ muốn làm. Họ không chỉ tìm ra mục đích mà còn khéo léo quảng bá nó, lan tỏa đến hàng triệu người. Đặc biệt với lớp trẻ, điều đó như một thứ thuốc mê mị. Tìm kiếm một cái “mục đích” gần gũi, nhiều bạn trẻ bắt chước theo con đường của các nhân vật nổi tiếng trên mạng: doanh nhân xây dựng công ty triệu đô, kẻ lang thang sống trên chiếc xe van, nghệ sĩ đạt thành công trước tuổi 25.
Vấn đề không phải là sự ngưỡng mộ, mà là bản sao thiếu hồn. Khi ta nhầm lẫn đoạn phim đẹp nhất trong cuộc đời ai đó thành “bản đồ” sống, ta sẽ đuổi theo một cuộc đời vốn không phải của mình.
Và đó không chỉ là câu chuyện của giới trẻ hôm nay.
Khi sự ngưỡng mộ hóa thành ganh tỵ
Mình thừa nhận, mình cũng từng trải qua cảm giác đó – đố kỵ với mục đích sống của người khác. Mình ngưỡng mộ Scott Galloway – giáo sư, người dẫn podcast, tác giả với những suy nghĩ sâu sắc mình rất thích. Anh ấy rõ ràng là người có tri thức, thành công về tài chính và điềm tĩnh với mục đích sống rõ ràng.
Mình ngưỡng mộ anh ấy, nhưng cũng đố kỵ.
Cảm giác ấy ngày xưa từng làm mình đau đớn, cho đến khi mình nhận ra một điều quan trọng: dù có ngưỡng mộ thế nào, mình cũng không muốn trở thành anh ấy. Sự nhận thức đó thay đổi hoàn toàn cách mình nhìn vấn đề. Nó khiến mình hiểu ra rằng thoát khỏi đố kỵ mục đích có thể đơn giản hơn ta tưởng.
Dưới đây là ba chân lý đã giúp mình – và mình hy vọng cũng sẽ giúp bạn – kiểm soát được cảm xúc này.
1. Mục đích không thể bị chiếm đoạt
Khắp nơi, ta bị mời gọi mua một phiên bản mục đích được đóng gói đẹp đẽ.
Những người có ảnh hưởng trên mạng xã hội quấn mục đích quanh các sản phẩm họ bán. Bán giày thể thao thương hiệu, mục đích trở thành thời trang. Quảng bá du lịch, mục đích là khám phá thế giới. Tăng cường bổ sung protein, mục đích là sức khỏe.
Quảng cáo cũng vận dụng tương tự: mục đích được thổi phồng thành xa hoa, sự thịnh vượng hay thành công. Mọi thứ nhằm thuyết phục ta tin rằng sản phẩm ấy sẽ khiến ta trọn vẹn. Ngay cả người thân quanh ta đôi khi cũng vô tình áp đặt lên ta một phiên bản mục đích của họ (“Chúng tôi chỉ mong con có những cơ hội mà chúng tôi chưa từng có”).
Điều đau lòng là tất cả những phiên bản mục đích này chỉ phục vụ cho mục tiêu của họ, không phải của ta.
Chiếm đoạt ở đây có nghĩa là lấy thứ gì đó về làm của riêng một cách làm phai nhạt ý nghĩa ban đầu. Khi ta tiếp nhận ý niệm về mục đích của người khác – là người nổi tiếng, thương hiệu hay thậm chí phụ huynh – hầu hết kết quả chỉ là thất vọng chứ không phải viên mãn.
Mục đích của mình không thể mua, không thể mượn hay thừa kế. Nó không phải thứ ta “tìm thấy” bằng cách sao chép câu chuyện người khác. Mục đích là thứ ta xây dựng bằng sự chú tâm thật sự vào những gì khiến ta cảm thấy tràn đầy sức sống, và những gì ta sẵn sàng dấn thân.
2. Hỏi bản thân thật lòng: mình có thực sự muốn bỏ công sức?
Thật dễ ghen tỵ với cuộc sống hoa mỹ của người khác nếu ta chỉ thấy phần kết quả lấp lánh. Nhưng mục đích không xây bằng sự ganh ghét; nó đòi hỏi nỗ lực.
Khi bắt gặp mình mong có được nền tảng hay sự nghiệp của Scott Galloway, mình tự hỏi: Liệu mình có muốn làm tất cả những việc anh ấy làm để đạt được điều đó? Liệu mình có muốn đi suốt ngày, cắm mặt quay podcast nhiều tuần liền, điều hành hoạt động doanh nghiệp và thuyết trình trước đám đông? Có muốn sống với nhịp độ và áp lực công khai ấy?
Câu trả lời thành thật là không.
Nhiều người trong chúng ta chỉ muốn tận hưởng thành quả từ mục đích của ai đó, chứ không sẵn lòng hy sinh những gì cần thiết. Ta ganh tị với đích đến mà không muốn đi bước chân đầu tiên trên hành trình. Và đó là dấu hiệu cho thấy ta không khao khát mục đích của họ, mà chỉ khao khát cảm giác viên mãn mà ta tưởng tượng họ đang có.
Một khi nhận ra điều đó, cảm giác ganh tị sẽ dần mất đi sức mạnh.
3. Bạn không bắt buộc phải muốn nguyên gói
Khi so sánh mình với người khác, chúng ta thường chỉ chú ý tới điểm nổi bật – những phần đẹp nhất trong cuộc đời họ. Nhưng hiếm khi ta nhìn trọn vẹn bức tranh.
Mình có thể muốn nền tảng của Galloway nhưng không đồng nghĩa với việc mình muốn lịch trình, sự soi xét hay áp lực tinh thần của anh ấy. Không ai hoàn hảo, và ta chỉ chuyện chọn lấy vài mảng trong cuộc đời người khác mà thôi.
Đố kỵ mục đích khiến chúng ta quên mất rằng cuộc sống là một tập hợp những sự đánh đổi. Ta không thể có cái tốt mà không chịu cái giá phải trả. Và khi nhìn kỹ, bạn có thể nhận ra mình không hề muốn nguyên gói ấy – bạn chỉ muốn một phiên bản chân thật hơn của riêng mình.
Mình nhớ lại điều này mỗi khi thấy cuộc sống mình dù bình thường nhưng vẫn phản ánh những lựa chọn mà mình trân trọng: thời gian dành cho gia đình, quyền tự do sáng tạo, công việc mang lại ý nghĩa theo cách ta muốn.
Nghịch lý của đố kỵ mục đích
Điều thú vị là: ghen tỵ không hoàn toàn xấu. Đôi khi đó là một la bàn, chỉ ra điều ta trân quý nhưng chưa phát triển. Người khác thành công trong viết lách hay dẫn podcast có thể khơi dậy động lực để ta cải thiện kỹ năng và chăm chút dự án mình đã bỏ bê.
Nhưng nếu để ghen tỵ dẫn dắt cuộc đời, ta sẽ chỉ đuổi theo giấc mơ của người khác chứ không phải của mình.
Đố kỵ mục đích tồn tại dựa trên so sánh. Nó giảm đi khi ta bắt đầu tập trung vào hướng đi của mình.
Cuối cùng
Đố kỵ mục đích xảy ra thường xuyên, nhưng nó hiếm khi mang lại lợi ích. Nó khiến ta muốn sống theo câu chuyện của người khác, cùng với những cái giá của họ, chứ không viết nên câu chuyện của chính mình.
Sự thật là, phần lớn chúng ta đã đang sống trong mục đích của mình mà không hay biết vì nó không thật hoành tráng hay hào nhoáng. Cảm giác ghen tỵ là một tín hiệu, không phải lời nguyền – để ta thức tỉnh và tò mò hơn về điều thật sự thúc đẩy ta.
Bởi cuối cùng, mục đích không phải thứ ta ghen tỵ. Mục đích là thứ ta kiếm được thông qua sự chú tâm, sự lao động, và bằng cách không để ai khác định nghĩa ý nghĩa sống cho chính mình.
Bài dịch từ : psychologytoday.com
