Steve Jobs vẫn là hình tượng lãnh đạo được tôn kính bậc nhất, dù ông đã rời xa thế giới này nhiều năm. Một câu nói nổi tiếng của ông, được truyền tải trong buổi lễ tốt nghiệp tại Đại học Stanford, đã vang vọng sâu sắc: “Cách duy nhất để làm nên điều lớn lao là yêu những gì bạn làm. Nếu bạn chưa tìm thấy nó, hãy tiếp tục tìm kiếm. Đừng vội an phận.” Lời nhắn gửi ấy đã không chỉ đơn thuần chạm đến những sinh viên bên dưới sân khấu, mà còn lan tỏa rộng sâu vào tận tâm hồn của bao người.
Hai thập kỷ trôi qua kể từ bài phát biểu ấy, quan niệm rằng làm việc bạn yêu không chỉ là điều hay mà còn là điều nên làm đã trở nên phổ biến. Những sinh viên đại học được khuyến khích tìm ra tiếng gọi trong cuộc đời mình, và các cố vấn nghề nghiệp thì thường nhấn mạnh tầm quan trọng của công việc mang ý nghĩa thực sự.
Nhưng thực tại không đơn giản như thế. Những nghiên cứu mới đây chỉ ra rằng xã hội hiện đại đã biến việc yêu thích công việc thành một đức hạnh. Đúng là có lợi ích khi theo đuổi công việc mình say mê, nhưng lòng khao khát quá mức xem đó là con đường duy nhất dẫn đến thành công đôi khi khiến chúng ta lạc hướng. Với một số người, việc này mang lại niềm trọn vẹn; với số khác, nó kéo theo những thử thách không ngờ và cái gọi là sự thất vọng.
Mình muốn chia sẻ ba góc nhìn để ta có thể nhận diện rõ hơn điều này:
### Mặt tối của việc yêu công việc
Yêu công việc không có nghĩa là lúc nào cũng ngập tràn niềm vui và nụ cười. Nhiều người yêu nghề phải đối mặt với những mặt tối mà ít ai nhắc đến. Ví dụ, các nhà nghiên cứu Bunderson và Thompson từng phỏng vấn những người chăm sóc vườn thú, những người luôn xem công việc mình làm như một sứ mệnh. Dù họ tìm thấy ý nghĩa sâu sắc trong việc ấy, họ cũng phải hy sinh thời gian cá nhân, chấp nhận mức lương thấp và chịu đựng những điều kiện làm việc khó khăn, chỉ vì lòng tận tâm với các loài vật.
Câu chuyện này không chỉ của riêng họ. Một tổng hợp nghiên cứu trong nhiều ngành nghề đã kết luận rằng những người thể hiện sự đam mê trong công việc thường ít được khuyến khích bởi các phần thưởng bên ngoài. Họ đánh đổi rất nhiều về mặt tình bạn, gia đình, và trách nhiệm nhà cửa để trao dồn hết mình cho công việc.
Thêm nữa, việc đặt “yêu thích” lên trên hết còn tạo ra sự kỳ thị với những ai làm việc vì những động lực khác, như thu nhập hay sự ổn định. Một thành kiến gọi là “động lực thuần khiết” khiến người ta nhìn những ai thẳng thắn về các động lực bên ngoài bằng ánh mắt nghi ngại hoặc đánh giá thấp. Thực tế, con người thường pha trộn nhiều lý do khi chọn công việc; và việc hỏi về lương trong phỏng vấn – theo nghiên cứu của các giáo sư Derfler-Rozin và Pitesa – cũng khiến ứng viên bị đánh giá là kém nhiệt huyết, dù điều này không hề công bằng hay chính xác.
### Tình yêu nghề thay đổi theo thời gian
Có một người bạn học cũ của mình từng yêu công việc trong những năm 20 tuổi – giúp tổ chức những buổi hòa nhạc và lễ hội âm nhạc lớn. Nhưng theo năm tháng, những sự kiện ấy không còn mang lại cảm giác hứng khởi như trước, cô ấy bắt đầu chán nản và mong muốn được tận hưởng những đêm yên bình, những cuối tuần thư thái.
Trường hợp ấy không hiếm. Chúng ta thường nghĩ mình sẽ mãi thích những điều hôm nay mình yêu, nhưng thực tế quan điểm về hạnh phúc luôn dịch chuyển theo dòng thời gian và biến cố. Một nghiên cứu cho thấy người trẻ thường cảm nhận sự vui mừng mạnh mẽ từ những trải nghiệm khác thường; còn người lớn dần tìm thấy hạnh phúc từ những điều giản đơn, quen thuộc. Cũng có nghĩa là hôm nay say mê, mai có thể chùn bước.
Bên cạnh đó, khi biến niềm đam mê thành nghề nghiệp hàng ngày, ta dễ đối mặt với sự kiệt sức cảm xúc. Công việc yêu thích cũng không tránh khỏi cảm giác mệt mỏi kéo dài, khiến ta mất đi năng lượng và cảm giác tự chủ. Nhiều người như giáo viên và y tá trải nghiệm sự hụt hẫng từ niềm yêu nghề ban đầu, dần trở nên xa cách với những giá trị từng truyền cảm hứng cho họ.
### Hạnh phúc không phải lúc nào cũng là cảm giác hạnh phúc
Chúng ta phải chấp nhận một sự thật khó nhằn: hạnh phúc không phải lúc nào cũng làm ta thấy vui vẻ. Các nhà tâm lý phân biệt hai loại hạnh phúc – hedonic (hạnh phúc cảm giác) và eudaimonic (hạnh phúc ý nghĩa). Hedonic là sự thoả mãn, niềm vui, nụ cười và sự giảm stress; còn eudaimonic lại là sự trọn vẹn, phát triển bản thân và làm những điều có giá trị.
Khi bắt đầu một ngày làm việc, ta thường trải qua sự giảm sút trong hạnh phúc cảm giác, thậm chí còn hơn cả nỗi khó chịu khi đi lại hay làm việc nhà. Nhưng ngược lại, mất việc lại là một trong những yếu tố tiên đoán mạnh nhất cho trạng thái sức khỏe tinh thần kém. Vậy nên, dù công việc có thể không mang lại niềm vui ngập tràn ngay lập tức, nó là nguồn hạnh phúc ý nghĩa cực kỳ quan trọng – một cấu trúc để cuộc đời ta có ý hướng, giúp ta phát triển và giữ vững sự ổn định cần thiết cho bản thân và gia đình.
Những giá trị ấy không chỉ thuộc về công việc ta yêu thích, mà còn có thể tìm thấy trong những công việc ít ngọt ngào hơn nhưng vẫn mở ra cơ hội trưởng thành và cống hiến.
Kết lại, phần lớn những nghiên cứu gần đây của mình nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đối xử với nhân viên bằng sự tôn trọng và trân quý. Lời khuyên “hãy tìm công việc bạn yêu” tuy tốt đẹp với chủ ý chân thành, nhưng không phải lúc nào cũng là con đường đúng đắn cho tất cả. Và chúng ta không nên phán xét những ai chọn lối đi khác. Có những danh dự và phẩm giá lớn trong việc làm việc vì nhiều lý do khác ngoài tình yêu nghề nghiệp.
Chúng ta, với tất cả trải nghiệm và suy tư ấy, hãy giữ cho mình sự tỉnh táo và lòng bao dung – vì cuộc đời việc làm không chỉ là chuyện tình yêu đơn thuần mà còn là hành trình buộc ta trưởng thành và tìm thấy ý nghĩa riêng qua từng bước chân trên đường.
