Bí Quyết Hạnh Phúc Gồm Hai Phần

Trong suốt thời gian dài, câu hỏi về hạnh phúc luôn là chủ đề tranh luận: Liệu hạnh phúc chỉ là một ngọn lửa thoáng qua, một phản ứng hóa học ngẫu nhiên đến rồi đi không báo trước, hay có tồn tại một dạng hạnh phúc bền vững hơn, tựa như một trạng thái cân bằng ổn định trong cuộc sống? Các triết gia, nhà tâm lý học và không ít những người yêu thích sự chiêm nghiệm đã góp phần làm phong phú cuộc tranh luận này bằng nhiều thuật ngữ khác nhau – sự mãn nguyện, niềm vui, sự hài lòng với cuộc sống, khoái lạc (hedonia), và cả trạng thái phúc lạc theo triết lý Hy Lạp cổ đại (eudaimonia).

Ở một khía cạnh nào đó, chúng ta có thể thấy chính sự đa dạng trong từ ngữ đã làm câu chuyện thêm phần phức tạp. Thế nhưng, cốt lõi vẫn không thay đổi: phần lớn chúng ta đều đang nỗ lực theo đuổi một phiên bản nào đó của hạnh phúc, giữa một thế giới đầy cạm bẫy và những ngã rẽ sai lầm.

Dù chúng ta gọi nó là hạnh phúc hay một cái tên khác, điều quan trọng hơn nhiều chính là sự khao khát chung của tất cả chúng ta. Riêng về cuộc tranh luận hạnh phúc có phải thoáng qua hay tồn tại lâu dài, mình tin rằng hai phía đều đúng. Hạnh phúc có thể vừa phù du lại vừa bền vững cùng lúc. Vấn đề thực sự là: Làm sao ta có thể nhận thức rõ được mâu thuẫn này?

Định Nghĩa Về Hạnh Phúc (Cuối Cùng)

Mình tin rằng hạnh phúc được tạo nên từ hai thành phần thiết yếu: ý nghĩa và mục đích. Dù nhiều người thường dùng hai từ này thay thế cho nhau, thực tế chúng thể hiện hai trải nghiệm rất khác biệt.

Ý nghĩa là mối quan hệ nhận thức của chúng ta với quá khứ: những câu chuyện mình tự kể về chính mình và hành trình đã dẫn ta đến ngày hôm nay. Người hạnh phúc thường kể những “câu chuyện anh hùng” – những mẩu chuyện mà trong đó họ từng đối mặt khó khăn nhưng đã vượt qua, trưởng thành hơn, trở nên kiên cường và cảm thấy bản thân là “đủ đầy.” Họ nhìn vào lịch sử đời mình như một chuyến đi có ý nghĩa.

Ngược lại, những người bất hạnh thường có một câu chuyện rất khác. Họ tự đặt mình vào vai nạn nhân của quá khứ, xoáy sâu vào cảm giác bị ngăn cản, tổn thương hay kìm hãm. Câu chuyện đó tạo nên một nỗi niềm mãi mãi “không đủ” và nỗi sợ rằng bản thân sẽ không bao giờ đạt chuẩn, dù ở hiện tại hay trong tương lai.

Còn mục đích thì khác hoàn toàn. Nếu ý nghĩa gắn với quá khứ và suy nghĩ của ta, thì mục đích là về hiện tại, tương lai và hành động. Mục đích là khi ta hân hoan và có chủ đích thực hiện những hoạt động khiến tâm hồn bừng sáng. Đây không phải là những mục tiêu lớn lao, xa vời, mà là những điều mình gọi là “mục đích nhỏ,” những hoạt động hướng đến quá trình, mang lại năng lượng và niềm vui cho ta.

Để hạnh phúc, mỗi người cần có một cảm nhận ý nghĩa lành mạnh để cảm thấy mình “đủ đầy,” rồi tự do bước chân vào hành động theo mục đích mà không phải liên tục chứng minh giá trị bản thân. Thật sự, mọi thứ có thể đơn giản đến vậy.

Tại Sao Hạnh Phúc Lại Thoáng Qua?

Được rồi, nếu công thức nghe có vẻ đơn giản vậy, tại sao hạnh phúc vẫn cứ trượt khỏi tầm tay chúng ta?

Bởi vì khi ta tham gia vào những mục đích nhỏ ấy — khi hoàn toàn đắm chìm trong hoạt động có ý nghĩa — ta bước vào trạng thái tâm lý gọi là “flow” hay trạng thái dòng chảy. Flow là trạng thái thăng hoa khi ta mất hết cảm giác về thời gian, đánh bật sự tự ý thức, và hành động theo trực giác. Rất nhiều người miêu tả đây là “sống trong khoảnh khắc.”

Flow chính là hạnh phúc được biểu hiện cụ thể. Nhưng nó vốn dĩ tạm thời. Bởi nếu không, ta sẽ mất liên kết với phần còn lại của cuộc sống thường ngày. Một số người dễ dàng bước vào trạng thái flow hơn, chính vì thế họ cũng trải nghiệm những khoảnh khắc vui sướng tăng tần suất hơn người khác. Mục tiêu không phải là ở lại trạng thái ấy suốt đời, mà là tăng số lần được cảm nhận nó.

Tại Sao Hạnh Phúc Lại Cảm Giác Bền Chặt

Mặt khác, mình tin rằng chúng ta sinh ra cùng một điểm tựa hạnh phúc – một mức độ căn bản trên thang điểm từ một đến mười. Mười là hạnh phúc tối thượng; không là tuyệt vọng. Phần lớn chúng ta nằm khoảng giữa.

Điều này, theo mình, phần lớn do di truyền quyết định. Có thể bạn sinh ra với điểm hạnh phúc ở mức ba; mình có thể là năm. Nhưng điểm xuất phát ấy không phải đoạn kết.

Những giây phút thoáng chốc của flow – được khơi nguồn từ ý nghĩa và mục đích – có thể từ từ nâng cao mức điểm tựa đó theo thời gian. Nếu trạng thái yên bình tự nhiên của bạn là năm, thì một cuộc sống sống có chủ đích, giàu hoạt động ý nghĩa có thể nâng lên sáu hay thậm chí bảy. Sự thay đổi có thể tinh tế, nhưng hoàn toàn có thật.

Chính vì thế, một số người có vẻ như lặng lẽ đi qua đời với sự mãn nguyện ổn định. Hạnh phúc của họ không bùng lên ồ ạt, nhưng được tạo nên bởi những khoảnh khắc ngập tràn flow, và những khoảnh khắc ấy tích tụ lại.

Như thế, hạnh phúc có thể trở nên bền vững hơn – không phải vì cảm xúc mỗi lần kéo dài hơn, mà vì mức điểm tựa của chúng ta tăng lên.

Vậy, Làm Sao Để Đạt Được Điều Đó?

Triết gia có thể thích thú tranh luận về bản chất hạnh phúc, nhưng còn lại chúng ta đều cần những bước đi thiết thực. May thay, chúng không phức tạp như ta từng nghĩ.

Đây là bản đồ hành trình:

1. Kiểm tra những câu chuyện bạn kể về quá khứ mình. Bạn đóng vai anh hùng hay nạn nhân trong chính câu chuyện đó? Liệu bạn có thể chỉnh sửa lại câu chuyện để cảm thấy mình “đủ đầy”? Nếu cảm thấy quá khó, liệu pháp tâm lý có thể đồng hành cùng bạn.
2. Xác định những “mục đích nhỏ” của bạn. Hoạt động nào làm bạn sáng bừng? Đó không nhất thiết phải là thành tựu lớn, mà đơn giản là điều khiến bạn sống động.
3. Dành đủ thời gian cho những hoạt động ấy để rơi vào trạng thái flow. Flow xảy ra khi bạn quên mất thời gian, mục tiêu và mọi phán xét. Đó là khoảnh khắc ta kết nối sâu với hiện tại.
4. Lặp lại chu trình. Qua thời gian, những khoảnh khắc đó kết hợp với cảm nhận ý nghĩa tích cực sẽ dần nâng cao điểm tựa hạnh phúc của bạn.

Khi ta giản lược hạnh phúc về điều cốt lõi nhất, nó trở nên dễ chạm đến hơn. Ta thôi không còn chạy theo một cảm giác huyền ảo xa vời, mà xây dựng cuộc đời quanh ý nghĩa và mục đích. Hạnh phúc vừa phù du vừa bền lâu cùng lúc. Câu hỏi duy nhất là: bạn có sẵn lòng thực hành những điều đó để ngày mai mình hạnh phúc hơn hôm nay?

Vậy thì, hãy tự hỏi: Điều gì đang kìm chân bạn?

— Tác giả: Bài viết được biên dịch và chuyển ngữ từ nguồn Psychology Today