Việc thường xuyên cảm nhận được sự ngạc nhiên — bị cuốn hút vào điều gì đó bao la vượt ra ngoài chính mình — dường như là một trong những điều tốt đẹp nhất mà chúng ta có thể làm cho bản thân và cho thế giới. Nghiên cứu tâm lý học trong vài thập kỷ qua đã chỉ ra cách sự ngạc nhiên góp phần nâng cao sức khỏe và hạnh phúc, kết nối chúng ta với người khác, và thậm chí khích lệ chúng ta chăm sóc môi trường thiên nhiên.
Khi nghĩ về những điều khiến chúng ta cảm thấy sự ngạc nhiên, nhiều người trong chúng ta thường liên tưởng đến thiên nhiên, vốn dĩ là nguồn cảm hứng mạnh mẽ. Tuy nhiên, gần đây các nhà khoa học đã bắt đầu hướng sức chú ý sang những cách khác để cảm nhận sự ngạc nhiên, như những không gian nội thất đặc biệt.
Ví dụ, mình vẫn nhớ mãi ngày một người bạn dẫn mình đến Nhà Nguyện Tưởng Niệm tại Nghĩa Trang Lakewood ở Minneapolis. Khi bước vào, mình cảm thấy sự tập trung dần chuyển từ toàn bộ nhà nguyện sang từng mảnh gạch mosaic nhỏ, mỗi mảnh chỉ bằng kích cỡ móng tay. Mình cố gắng thấu hiểu công sức khổng lồ để tạo ra hàng triệu mảnh nhỏ ấy rồi kết hợp chúng thành một tổng thể phi thường. Khi tâm trí mình bị cuốn hút bởi vẻ đẹp của không gian này, mọi lo lắng — mọi suy nghĩ khác — đều tan biến. Mình đã trải nghiệm sự ngạc nhiên đích thực.
Những khoảnh khắc như thế mở ra một câu hỏi thú vị: Tại sao có những tòa nhà khiến ta cảm thấy ngạc nhiên còn những tòa khác thì không?
Khoa Học về Sự Ngạc Nhiên trong Kiến Trúc
Cách đây vài năm, các nhà nghiên cứu từ Đại học Waterloo đã tìm cách trả lời câu hỏi này.
Họ bắt đầu bằng việc xác định hai đặc điểm kiến trúc có vẻ rất quan trọng: sự bao la và sự trang trí. Các không gian bao la là những nơi rộng lớn, với trần cao và mái dốc. Các không gian trang trí có hình ảnh, tượng hoặc các tác phẩm nghệ thuật trên trần hoặc tường, thường được tô điểm và trang hoàng khá cầu kỳ. Sau đó, họ yêu cầu người tham gia đánh giá cảm xúc của mình khi xem các bức ảnh về những không gian nội thất khác nhau.
Kết quả ra sao?
Cơ bản là, người tham gia cảm thấy sự ngạc nhiên nhiều hơn khi xem những không gian bên trong rộng lớn và được trang trí phong phú. Ngược lại, họ cảm thấy ít ngạc nhiên hơn khi không gian nội thất bị nhận thức là nhỏ và ít trang hoàng.
Hãy nghĩ về Vương cung Thánh đường St. Peter ở Rome, một trong những kiến trúc gây kinh ngạc nhất trên thế giới. St. Peter là nhà thờ lớn nhất thế giới — rộng lớn đủ để chứa bốn sân bóng bầu dục Mỹ bên trong nó, và cao bằng một tòa nhà văn phòng 40 tầng. Quy mô khổng lồ của St. Peter minh chứng cho mối liên hệ giữa sự bao la và độ rộng lớn vật lý thường gắn liền với trải nghiệm ngạc nhiên.
St. Peter cũng rất trang trí công phu, với mái vòm tuyệt tác do Michelangelo thiết kế, các bức tranh khảm trải trên hàng nghìn mét vuông không gian nội thất, và các tác phẩm điêu khắc như Pieta sống động của Michelangelo. Sự kết hợp giữa sự bao la và trang trí này giúp giải thích tại sao rất nhiều du khách cảm thấy thán phục khi đến thăm St. Peter.
Sự Ngạc Nhiên Không Chỉ Đơn Giản Là Không Gian
Nhưng không chỉ không gian giải thích khi nào con người cảm thấy sự ngạc nhiên. Sự ngạc nhiên còn phụ thuộc rất nhiều vào người cảm nhận, nó là một điều diễn ra bên trong tâm hồn mỗi chúng ta.
Chẳng hạn, có người mang theo nhiều kiến thức, sự trân trọng và chú ý hơn để nhận ra sự bao la và vẻ đẹp của không gian ấy.
Cụ thể, các nhà nghiên cứu khác tin rằng có một điều mà một số người nhận ra, đó là cái giá phải trả để không gian đó trở nên như thế. Cái giá này không nhất thiết phải là tiền bạc. Nó có thể là sự thừa nhận công sức, kỹ năng và thời gian phi thường mà con người đã dồn vào một công trình.
Mình nghĩ đó cũng chính phần nào lý do Nhà Nguyện Tưởng Niệm làm mình cảm thấy ngạc nhiên. Mình bị cuốn hút bởi công sức lao động của con người khi tạo ra hơn 10 triệu mảnh khảm rồi gắn chúng lại tạo nên sức mạnh thẩm mỹ của toàn thể công trình.
Gợi Ý Để Tìm Thấy Nhiều Sự Ngạc Nhiên Hơn
Hầu hết chúng ta dành phần lớn cuộc đời trong các không gian được xây dựng, nhưng rất ít khi dừng lại để suy nghĩ xem những môi trường ấy ảnh hưởng thế nào đến cảm xúc và sức khỏe tinh thần của mình.
Có những không gian dường như được thiết kế chủ yếu để phục vụ hiệu quả — để di chuyển, để cư trú, hay để giúp hoàn thành công việc. Nhưng cũng có những không gian mời gọi ta chậm lại, thưởng thức xung quanh, đắm mình trong điều gì đó lớn hơn bản thân và cảm thấy tâm hồn an yên hơn.
Nghiên cứu này gợi ý rằng các kiến trúc sư và nhà thiết kế nên cân nhắc không chỉ về chức năng của không gian, mà còn về tác động của chúng lên con người. Nếu trải nghiệm sự ngạc nhiên giúp ta trở nên khỏe mạnh hơn, kết nối hơn và tử tế hơn với thiên nhiên, thì việc tạo ra những không gian khơi gợi sự ngạc nhiên có thể quan trọng hơn ta tưởng.
Nghiên cứu cũng đem lại những bài học thiết thực cho chúng ta. Dù có thể không thiết kế hoặc xây dựng được những công trình khiến người ta ngỡ ngàng, chúng ta vẫn có thể chủ động tìm đến những nơi gợi lên sự ngạc nhiên — dù là nhà thờ, bảo tàng, đài tưởng niệm, thư viện, vườn hoa, hay các công trình lịch sử. Khi đến những nơi ấy, hãy chậm lại và chú ý vừa đến sự bao la lẫn các chi tiết nhỏ bé — điều này có thể làm tăng thêm chiều sâu trải nghiệm của ta. Việc ngẫm nghĩ về sự sáng tạo, kỹ năng và công sức ẩn chứa trong những không gian ấy cũng có thể làm tăng cảm giác ngạc nhiên.
Cuối cùng, dù ít người trong chúng ta có thể tạo nên những không gian rộng lớn hoặc trang trí phong phú ngay trong chính ngôi nhà mình, ta vẫn có thể tinh tế trau chuốt không gian sống bằng nghệ thuật, vật phẩm ý nghĩa, những bức ảnh hay kỷ vật lưu giữ những nơi đã truyền cảm hứng. Qua đó, ta có thể tạo ra những môi trường hàng ngày nhắc nhở bản thân về điều đẹp đẽ, có ý nghĩa, và vượt lên trên chính mình.
Source : www.psychologytoday.com
