Tại sao Mối Quan Hệ Một Chiều Lại Mang Lại Cảm Giác Tốt Đến Thế?

Một người dẫn chương trình tin tức nhìn thẳng vào ống kính camera và nói, “Đây là những điều bạn cần biết.” Một người dẫn podcast nói bằng giọng điềm tĩnh, thân quen trong buổi đi bộ sáng của bạn. Một influencer quay video trong phòng ngủ, nhìn thẳng vào máy quay, chia sẻ điều gì đó rất riêng tư.

Sau một thời gian tiếp xúc đủ lâu, nhiều người bắt đầu cảm thấy như mình biết những nhân vật này. Tất nhiên, không phải theo nghĩa đen. Chúng ta biết rằng mối quan hệ là một chiều. Tuy nhiên, cảm giác này lại có thể thật đáng bất ngờ.

Các nhà tâm lý học gọi trải nghiệm này là: tương tác xã hội giả (parasocial interaction). Thuật ngữ này được Donald Horton và Richard Wohl đưa ra năm 1956 để mô tả ảo giác về một mối quan hệ mặt đối mặt với một nhân vật truyền thông. Họ nhận thấy rằng những người biểu diễn nhất định không chỉ đơn thuần truyền tải thông tin. Họ tạo ra cảm giác kết nối cá nhân qua cách tiếp xúc trực tiếp, sự thân thuộc và sự lặp lại. Khán giả không chỉ xem mà còn bị cuốn vào một điều gì đó giống như một cuộc gặp gỡ xã hội.

Sự xây dựng kết nối xã hội giả

Điều làm cho trải nghiệm này có sức mạnh tâm lý là các tín hiệu liên quan thường chính là những tín hiệu mà tâm trí chúng ta dùng trong cuộc sống hàng ngày để ghi nhận sự chú ý và sự kết nối. Ánh mắt giao tiếp là một ví dụ rõ ràng. Trong các tình huống xã hội thông thường, ánh nhìn trực tiếp là tín hiệu rất mạnh mẽ. Nó thu hút sự chú ý, làm tăng ý thức về bản thân và gợi ý rằng một tâm trí khác đang hướng về phía mình. Các bài tổng quan nghiên cứu về ánh nhìn cho thấy ánh nhìn trực tiếp có tác động mạnh mẽ đến sự chú ý, bộ nhớ, và xử lý xã hội, phần nào bởi vì nó báo hiệu tính liên quan giữa các cá nhân.

Trên màn hình, ánh mắt giao tiếp có thể tạo ra hiệu ứng tương tự, dù người đối diện không thực sự nhìn vào bất kỳ khán giả cụ thể nào. Khi nhà báo, người sáng tạo hay người nổi tiếng nhìn thẳng vào camera, một phần bộ não xã hội phản ứng như thể đã có một khoảnh khắc giao tiếp có tính chất tương hỗ. Người xem biết, ở một mức độ nào đó, rằng đây là giao tiếp qua trung gian kỹ thuật số. Nhưng phần khác trong tâm trí vẫn nhận biết các tín hiệu như đang được nói chuyện trực tiếp.

Điều này giúp giải thích tại sao cách tiếp cận trực tiếp lại quan trọng đến vậy. Trong một nghiên cứu năm 2024, người xem báo cáo trải nghiệm xã hội giả sâu sắc hơn khi nhà báo nói trực tiếp với họ thay vì gián tiếp. Cảm giác xã hội giả mạnh hơn này lại liên quan đến đánh giá cao hơn về độ tin cậy của nhà báo, độ tin cậy của thông điệp và mức độ thích thú. Nói cách khác, khi cách trình bày khiến cho tương tác có vẻ như được hướng đến riêng mình, người xem cảm thấy gắn bó hơn — và có xu hướng tin tưởng điều họ đang thấy hơn.

Các công trình nghiên cứu trước đó cũng đi theo hướng tương tự. Hartmann và Goldhoorn nhận thấy trải nghiệm xã hội giả được củng cố khi người biểu diễn truyền thông sử dụng các tín hiệu thân thể và lời nói giống với tương tác xã hội thực tế hơn. Nghiên cứu tiếp theo cũng xem ánh mắt và cách tiếp cận trực tiếp như những yếu tố kích thích mạnh mẽ trải nghiệm xã hội giả. Các tín hiệu này không tạo ra sự hiểu biết thực sự hai chiều, nhưng chúng có thể tạo ra cảm giác hiện diện xã hội.

Tương tác xã hội giả và nhu cầu được nhận biết của con người

Đây là nơi chủ đề trở nên đặc biệt thú vị từ góc nhìn của Being Seen — cuốn sách mình sắp ra mắt. Con người không chỉ muốn thông tin. Chúng ta còn muốn được nhận biết. Chúng ta muốn cảm thấy mình được chú ý, được nói đến, được giữ trong nhận thức của người khác. Trong các mối quan hệ thực, cảm giác đó được xây dựng qua sự chú ý qua lại trong thời gian dài. Trong các mối quan hệ qua phương tiện truyền thông, một phần cảm xúc tương tự có thể được khơi gợi bởi các tín hiệu tinh tế hơn rất nhiều: ánh mắt, sự thân quen, tiết lộ cá nhân, sự lặp lại, và giọng điệu.

Điều đó không có nghĩa các mối quan hệ xã hội giả là giả tạo theo nghĩa vô nghĩa về mặt cảm xúc. Với nhiều người, chúng có thể mang lại sự an ủi, động lực và thật sự là bạn đồng hành. Nghiên cứu còn gợi ý rằng trong một số điều kiện, các mối quan hệ xã hội giả có thể đóng vai trò như người thay thế xã hội, giúp đáp ứng nhu cầu kết nối khi thiếu giao tiếp xã hội trực tiếp. Phản ứng cảm xúc là thật, dù sự tương hỗ thì không có.

Nhưng sự gần gũi giả này cũng có thể làm mờ đi một sự khác biệt quan trọng: khác biệt giữa được nhìn nhận và được hiểu biết thực sự.

Khi ai đó trên màn hình nhìn thẳng vào camera, người xem có thể trải nghiệm một ảo giác nhỏ nhưng mạnh mẽ về sự tương tác đôi bên. Cảm giác như thể người ấy đang nói chuyện với mình, đang nhìn thấy mình, hiểu mình. Nhưng thực tế mối quan hệ vẫn một chiều. Người xem có thể biết rất nhiều về phong cách, quan điểm, thói quen và tín hiệu cảm xúc của nhân vật truyền thông, trong khi người đó lại không biết gì cụ thể về người xem cả.

Điều này quan trọng vì cảm giác được nhìn thấy rất có giá trị về mặt tâm lý. Nó rút ngắn khoảng cách, tăng sự tin tưởng và làm cho sự tác động trở nên hiệu quả hơn. Khi một người trở nên thân thuộc, ấm áp hoặc có ý nghĩa cá nhân, lời nói của họ có thể có trọng lượng lớn hơn so với cùng lời nói trong cách diễn đạt lạnh lùng, xa cách. Đó là một phần lý do tại sao các mối liên kết xã hội giả lại hữu ích trong truyền thông, chính trị, báo chí và quảng cáo.

Mạng xã hội làm gia tăng trải nghiệm xã hội giả như thế nào

Nói rộng hơn, tương tác xã hội giả tiết lộ một điều quan trọng về tâm trí con người. Chúng ta rất nhạy cảm với các tín hiệu chú ý và không cần sự tương hỗ đầy đủ để bắt đầu cảm thấy kết nối. Điều này có thể còn đúng hơn bây giờ so với thời của Horton và Wohl. Những người sáng tạo trên mạng xã hội nói chuyện trực tiếp với người theo dõi, thỉnh thoảng phản hồi trong bình luận, tiết lộ chi tiết cá nhân và xây dựng một tông giọng thân mật. Ranh giới giữa màn trình diễn công khai và đối thoại cá nhân trở nên mỏng manh hơn. Kết quả là, cảm giác “Mình biết người này” có thể xuất hiện dễ dàng và nhanh chóng hơn.

Các mối quan hệ xã hội giả có đáp ứng nhu cầu tâm lý không?

Các mối quan hệ xã hội giả có thể phục vụ một chức năng tâm lý thực sự. Với những người cảm thấy cô đơn, bị cô lập hoặc thiếu thốn tình cảm, chúng có thể mang lại sự an ủi, thân thuộc và cảm giác kết nối. Chúng không nên bị xem nhẹ chỉ vì chúng là một chiều. Cảm xúc mà chúng gợi lên có thể có ý nghĩa, và trong một số trường hợp, thực sự giúp người ta bớt cô đơn hơn.

Đồng thời, chúng không thể thay thế các mối quan hệ thực sự. Dù có mạnh mẽ về mặt cảm xúc đến đâu thì các kết nối xã hội giả không bao gồm sự hiểu biết lẫn nhau, trách nhiệm sẻ chia, hay sự nhận biết tương hỗ mà các mối quan hệ con người cần có. Chúng có thể xoa dịu nỗi cô đơn, nhưng không thể thay thế hoàn toàn trải nghiệm được hiểu biết bởi một người có thế giới nội tâm riêng và có thể đáp lại một cách tự do, không hoàn hảo, và chân thực.

Đó là lý do vì sao chúng ta cần cẩn trọng. Các mối quan hệ xã hội giả có thể giúp lấp đầy khoảng trống về cảm xúc, nhưng nếu chúng bắt đầu thay thế thay vì bổ sung cho những kết nối trong đời thực, sự an ủi mà chúng mang lại có thể đi kèm với một cái giá. Giá trị của chúng là có thật, nhưng giới hạn cũng vậy. Thách thức của chúng ta không phải là phủ nhận các kết nối này, mà là hiểu rõ chúng có thể mang lại gì — và không thể mang lại điều gì.

Bản quyền 2026 Tara Well, PhD