Bài viết này là phần 6 trong chuỗi bài nhỏ về các đức tính và thói hư tật xấu gắn liền với lòng biết ơn.
Nếu bạn đang trong quá trình định hình các mục tiêu cuộc sống, hãy thử một sự chuyển đổi đơn giản: Hãy tập trung ít hơn vào những gì bạn muốn đạt được, mà hơn vào ai bạn muốn trở thành.
Thay vì liệt kê các thành tích để hoàn thành cuối năm, hãy đặt câu hỏi: Bạn muốn trở thành người như thế nào khi năm kết thúc? Đó thường là câu hỏi truyền cảm hứng và thúc đẩy hơn so với việc chỉ hỏi bạn muốn hoàn thành gì.
Mục tiêu theo hướng ai sẽ khơi dậy và tiếp thêm năng lượng nhiều hơn mục tiêu cái gì. Thử bài tập viết nhật ký này: Hãy tưởng tượng đó là tuần cuối cùng của năm. Bạn đã trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình. Bạn sẽ làm gì khác đi? Người khác sẽ nhận ra điều gì về bạn? Hãy viết chi tiết về con người tương lai ấy.
Xác định Những Đặc Điểm Tính Cách Mà Bạn Muốn Phát Triển
Mục tiêu ai gắn chặt với các phẩm chất tính cách mà chúng ta mong muốn vun đắp. (Mình dùng từ phẩm chất tính cách, dù các triết gia và một số nhà tâm lý học gọi là đức hạnh. Bạn có thể coi chúng là tương đương.)
Phẩm chất tính cách là những đặc điểm thường xuyên thể hiện trong con người bạn, giúp bạn sống tốt và trở thành một người nhân hậu. Những phẩm chất này mang lại lợi ích cho bạn, cho người khác và cho xã hội.
Chưa rõ bắt đầu từ đâu? Đây là một danh sách không đầy đủ về các phẩm chất/đức hạnh. Hãy chọn một phẩm chất khiến bạn cảm thấy hứng khởi.
Giả sử bạn đã xác định được phẩm chất cần phát triển. Vậy phẩm chất ấy trông như thế nào khi được thể hiện ở mức tốt nhất?
Điều này giúp phân biệt phẩm chất tính cách với tính cách. Tính cách nói về sự nhất quán. Việc thể hiện nhiều hơn mới là điều quan trọng. Một người thường xuyên ấm áp, hòa đồng và năng động trong mọi tình huống có thể được mô tả là rất hướng ngoại.
Nhưng phẩm chất tính cách khác biệt. Có, chúng đòi hỏi luyện tập đều đặn. Nhưng đồng thời cũng yêu cầu sự cân nhắc, nhận thức và điều chỉnh thích hợp. Chỉ làm nhiều hơn thôi là chưa đủ.
Aristotle gọi khả năng này là phronesis, hay còn gọi là trí tuệ thực tiễn (trí tuệ khôn ngoan).
Hãy xem xét phẩm chất kiên trì. Kiên trì thường được xem là điều tốt, và những người kiên trì thường có kết quả tốt hơn trong cuộc sống.
Nhưng thời gian và nguồn lực của chúng ta có hạn. Kiên trì với mọi việc không chỉ không khả thi mà còn không khôn ngoan. Dành quá nhiều thời gian và năng lượng cho một lĩnh vực, ví dụ như công việc, sẽ đồng nghĩa với việc có ít thời gian hơn cho gia đình hoặc sức khỏe.
Đôi khi, trí tuệ đòi hỏi phải biết được khi nào nên buông bỏ những mục tiêu. Kiên trì với những mục tiêu lỗi thời và không còn phù hợp có thể phản tác dụng.
Đó là lý do vì sao sự nhận thức và cân nhắc lại trở nên quan trọng khi ta cần phát huy phẩm chất tính cách tốt nhất.
Vậy trí tuệ thực tiễn trông như thế nào trong đời sống thường nhật?
3 Chiến Lược Điều Chỉnh Phẩm Chất Tính Cách
Dưới đây là ba chiến lược để điều chỉnh phẩm chất tính cách lấy ví dụ từ lòng biết ơn, nhưng những chiến lược này cũng áp dụng rộng rãi với nhiều phẩm chất khác.
Chiến Lược 1: Bài Kiểm Tra Phát Triển Toàn Diện
Nếu bạn muốn học cách điều chỉnh một phẩm chất tính cách, hãy tự hỏi trong mỗi tình huống: Điều mình chuẩn bị làm có góp phần cho mình và người khác sống một cuộc đời tốt đẹp, hay (cái mà mình gọi là) sự phát triển toàn diện không?
Bạn có thể hiểu sự phát triển toàn diện như một cuộc sống tốt đẹp trên bốn phương diện:
- Hạnh phúc
- Ý nghĩa cuộc sống
- Thành công
- Đạo đức, sự lương thiện
Hãy cân nhắc cả bốn phương diện này để xác định cách thể hiện tốt phẩm chất của bạn.
Áp dụng với lòng biết ơn. Giả sử bạn rất biết ơn ai đó đã làm người thầy, người hướng dẫn cho bạn suốt 10 năm, và bạn luôn tìm cách để đền đáp lại sự tốt bụng của họ. Rồi một ngày người ấy muốn bạn làm một việc trái pháp luật hoặc phi đạo đức để giúp họ.
Bạn sẽ làm vậy chứ? Nếu bạn đồng ý, nghĩa là bạn đang thể hiện lòng biết ơn nhưng đã vi phạm nguyên tắc công bằng. Như vậy, lòng biết ơn trở nên bị biến chất. Cách giải quyết ở đây không phải là giảm bớt lòng biết ơn, mà là thực hành lòng biết ơn với sự chính trực.
Chiến Lược 2: Tỉ lệ Phù Hợp
Chiến lược này, lấy cảm hứng từ cả Aristotle và các học giả Khổng giáo, nhấn mạnh rằng phẩm chất tính cách nên được thể hiện một cách vừa đủ, không thiếu cũng không thừa, mà phải phù hợp với tình huống.
Áp dụng vào lòng biết ơn, nhà triết học Tony Manela đã lập luận rằng có thể bị thiếu lòng biết ơn hoặc quá mức biết ơn, và cả hai đều là vấn đề. Lòng biết ơn quá mức có thể xảy ra khi ai đó đáp lại một ơn nhỏ với thái độ biết ơn quá đỗi, thậm chí tự làm mình nhu nhược, làm suy giảm sự tự chủ và giá trị bản thân.
Thể hiện phẩm chất tốt yêu cầu chúng ta đọc đúng tình huống và phản ứng một cách cân xứng. Đây cũng chính là chức năng cốt lõi của trí tuệ thực tiễn.
Chiến Lược 3: Cân Bằng Xã Hội
Chiến lược thứ ba chủ yếu áp dụng với các phẩm chất thuộc về quan hệ xã hội, như lòng biết ơn, sự cảm thông, lòng hào phóng, sự khích lệ, và lòng trung thành.
Nếu thể hiện lòng biết ơn không phải là làm càng nhiều càng tốt, mà làm sao cho đúng cách, thì điều đó được thực hiện thế nào trong thực tế?
Để khám phá điều này, nhóm nghiên cứu của mình gần đây đã tổ chức một khảo sát yêu cầu các phụ nữ ở Mỹ mô tả một sự kiện mà họ được bày tỏ lòng biết ơn đặc biệt. Chúng mình hỏi cách thức họ được thể hiện lòng biết ơn: bằng lời nói, viết thư, dành thời gian chất lượng, tặng quà, thể hiện tình cảm thân mật, hoặc các hành động giúp đỡ. Cuối cùng, chúng mình hỏi hình thức lòng biết ơn nào họ thích nhận nhất.
Kết quả ra sao? Không có một cách duy nhất nào “tốt nhất” để bày tỏ lòng biết ơn. Thay vào đó, người tham gia cảm thấy biết ơn nhất khi cách thể hiện lòng biết ơn khớp với cách họ thích nhận.
Chẳng hạn, nếu bạn thích được biểu lộ lòng biết ơn qua thời gian chất lượng nhưng người khác lại tặng quà, sẽ có sự lệch pha. Nhưng khi ai đó hiểu bạn đủ sâu để bày tỏ lòng biết ơn theo cách bạn trân trọng nhất, bạn sẽ cảm thấy được thấu hiểu, được trân trọng, và thực sự biết ơn.
Đó chính là bản chất của cân bằng xã hội: Thể hiện các phẩm chất quan hệ dựa trên sở thích, nhu cầu của người mà bạn đang tương tác.
Mỗi người mỗi khác. Việc bày tỏ lòng biết ơn với cùng một cách cho mọi người, như chỉ nói nhiều lần “cảm ơn”, có thể nhất quán, nhưng không phải lúc nào cũng hiệu quả.
Bài học quan trọng: Để phát triển năng lực cân bằng xã hội, bạn cần tìm hiểu kỹ những người trong cuộc sống của bạn. Quan sát họ. Nói chuyện với họ. Tìm hiểu những điều họ thích và những gì họ cần.
Nhìn Nhận Lại Những “Khuyết Điểm” Của Bạn
Trước khi kết, mình muốn chia sẻ một suy nghĩ quan trọng. Những gì bạn gọi là “khuyết điểm tính cách” sẽ được hiểu đúng hơn nếu coi là những phẩm chất tính cách bị điều chỉnh sai lệch. Bạn không hề hỏng hóc; chỉ là bạn cần học cách quản lý các phẩm chất đó tốt hơn. Việc chuyển đổi cách nhìn này giúp biến sự tự phê phán thành bản hướng dẫn để phát triển bản thân.
Có thể bạn hay tự nghiêm khắc với mình và tập trung quá nhiều vào điểm yếu. Nhưng thay vì nghĩ mình là người thiếu sót với giá trị bản thân thấp, có thể bạn đang thể hiện dạng khiêm tốn không đúng cách. Ý thức về giới hạn của mình là một phẩm chất quan trọng, miễn là nó được dùng để phát triển chứ không để tự kết án và phải được cân bằng với sự trân quý các điểm mạnh của bạn.
Cuộc sống phức tạp, nên thành công hiếm khi chỉ đến từ sự nhất quán và nỗ lực đơn thuần. Điều bạn và mình cần là sự nhận thức tinh tế: khả năng dừng lại, suy nghĩ, cân nhắc và điều chỉnh hành động của mình trong từng hoàn cảnh. Khi phát triển trí tuệ thực tiễn như vậy, chúng ta bắt đầu sống một cuộc đời hạnh phúc hơn, có ý nghĩa hơn, thành công hơn và đầy tính nhân văn.
Bài viết này cũng xuất hiện trong bản tin Substack của mình về khoa học và thực hành lòng biết ơn.
Source : www.psychologytoday.com
