Bạn Có Thể Biết Ơn Một Cuộc Đời Mình Chưa Từng Sống Không?

Trong suốt đại dịch COVID-19, gia đình mình và mình bỗng chạm phải một cơ hội hiếm có khó tìm: Giá vé du thuyền giảm mạnh, khiến chúng mình không thể bỏ lỡ và nhanh chóng đặt chỗ.

Nhưng hóa ra đó là một cuộc phiêu lưu không ngờ tới.

Trên chuyến đi, một trong những động cơ chân vịt của tàu gặp trục trặc rồi hỏng hẳn. May thay, tàu vẫn di chuyển được nhưng chậm chạp hơn rất nhiều. Nhiều điểm đến dự kiến phải hủy bỏ. Một số hành khách tức giận, những lời than phiền về kỳ nghỉ bị phá hủy vang lên khắp nơi.

Gia đình mình cũng cảm thấy thất vọng, nhưng không tức giận. Không phải vì chúng mình là những người hoàn hảo, mà vì có một câu chuyện phía sau giải thích sự phản ứng nhẹ nhàng hơn đó.

Bạn biết không, chúng mình gần như đã không thể lên tàu. Trên đoạn đường ba tiếng lái xe đến cảng, chiếc xe thuê bị thủng lốp và điều kinh hoàng là xe không có bánh dự phòng.

Khi cuối cùng tìm được giúp đỡ, mình lao về phía cảng, trong khi vợ mình năn nỉ qua điện thoại để tàu chờ. Chúng mình đến được đó—nhanh thật, ngay khi cánh cổng gần đóng lại. Thở phào nhẹ nhõm!

Trải nghiệm suýt trễ chuyến này thay đổi mọi thứ. Suốt quãng còn lại của hành trình, chúng mình chỉ đơn giản là biết ơn được ở đó. Bỏ lỡ vài cảng? So với việc bỏ lỡ tàu thì chả là gì.

Với tư cách một nhà nghiên cứu về lòng biết ơn, mình đã học được nhiều từ các tài liệu khoa học về cách để biết ơn thật sự. Nhưng mình cũng thường nghĩ về trải nghiệm trên con tàu này, bởi nó dạy mình một bài học quan trọng, làm thay đổi cách nghĩ về lòng biết ơn.

Sức mạnh của những điều vắng mặt có lợi

Chúng ta thường cảm ơn nhau vì những điều đã đã làm. Và khi cảm nhận lòng biết ơn, thường là với những điều tốt đẹp đã xảy ra trong cuộc sống.

Nhưng liệu có thể biết ơn những điều không xảy ra hay không? Có thể cảm ơn người khác về những điều họ không làm?

Câu trả lời là có, hoàn toàn có thể.

Các triết gia gọi đó là phản thực — những kịch bản tưởng tượng khác với thực tế đã xảy ra—những trường hợp có thể đã xảy ra nhưng không.

Suy nghĩ phản thực giúp ta đặt tâm trí vào những câu hỏi “nếu như…”. Nếu mình chưa từng gặp người bạn đời, cuộc sống mình sẽ khác ra sao? Nếu mình học chăm hơn trong kỳ thi, liệu điểm số có khá hơn? Nếu mình không mất bình tĩnh trong cuộc cãi vã bạn thân, mọi chuyện sẽ thế nào? Và còn vô số câu hỏi khác.

Khả năng thực hiện tư duy “nếu như” có thể xem như một nét sáng tạo đặc biệt của con người. Nó cho phép ta học hỏi từ lỗi lầm, và khi ta suy xét những gì có thể làm khác, chính ta lại hoàn thiện mình hơn.

Dù vậy, tư duy “nếu như” cũng có thể làm ta tổn thương nếu ta rơi vào vòng luẩn quẩn tiếc nuối—liên tục quay lại trong đầu nghĩ mình đã có thể làm tốt hơn gì hay sai sót ra sao.

Nhưng nếu bạn là người hay suy nghĩ “nếu như”, thì mình muốn chia sẻ bạn có thể đang sở hữu một siêu năng lực tiềm ẩn, cho phép bạn trân quý và biết ơn những điều hết sức đặc biệt.

Để hiểu rõ hơn, mình gọi đó là những sự vắng mặt có ích—những món quà âm thầm trong cuộc sống xuất phát từ sự kiềm chế, sự bỏ qua và tránh được tai họa. Đó là những điều chưa từng xảy ra—và bạn vui vì nó không diễn ra.

Hãy cùng khám phá ba loại sự vắng mặt có ích, và cách suy ngẫm về chúng giúp tăng sức chứa cho lòng biết ơn của bạn.

1. Có thể đã là thảm họa (CBAD)!

Loại đầu tiên liên quan đến các phản thực hướng xuống. Khi bạn suy nghĩ theo chiều hướng này, bạn so sánh thực tại hiện tại với một kịch bản tồi tệ hơn mà may mắn là không xảy ra.

Thuật ngữ “phản thực hướng xuống” nghe hơi học thuật, nên mình đã đặt cho nó một tên dễ hiểu hơn: Có thể đã là thảm họa, viết tắt là CBAD.

Nghiên cứu cũng chứng minh tư duy CBAD có lợi. Một nghiên cứu cho thấy những người thực hành tư duy CBAD cảm nhận được sự biết ơn nhiều hơn.

Trong một nghiên cứu khác, nhóm mình đã phân công ngẫu nhiên mọi người viết về một trải nghiệm vui vẻ nhất đời, một trải nghiệm biết ơn sâu sắc nhất đời, hoặc trải nghiệm biết ơn gần đây. Kết quả cho thấy: Khoảng 9% người trong nhóm trải nghiệm biết ơn sâu sắc viết về việc tránh được tai họa (tư duy CBAD), trong khi nhóm biết ơn gần đây có 6%, còn nhóm hạnh phúc thì ít hơn 1% đề cập đến chủ đề này.

Điều đó cho thấy khả năng tư duy CBAD có liên kết đặc biệt với lòng biết ơn, khác biệt so với các cảm xúc tích cực khác.

Bạn có thể thử mỗi ngày một chút CBAD: Nghĩ về những vụ tai nạn xe hơi mà mình chưa từng gặp, những cơn bệnh không nghiêm trọng đến mức nguy hiểm, hay cơn mưa không rơi vào ngày cưới của bạn.

2. Món quà của lòng khoan dung: Kỷ luật và chỉ trích được kiềm chế

Chúng ta thường cảm ơn người khác về những gì họ làm. Vậy liệu ta có bỏ qua những gì họ không làm?

Mình nói đến những lúc người khác dành cho ta sự khoan dung bằng cách không trừng phạt hay chỉ trích ta dù ta đáng bị như thế: Người cha mẹ nín lời thay vì la mắng. Người bạn đời hay bạn thân không lên án khi ta chưa ở trạng thái tốt nhất.

Trong một nghiên cứu, nhân viên thừa nhận rằng cấp trên của họ xử lý các vi phạm ở mức độ nhẹ nhàng hơn cảm thấy biết ơn họ nhiều hơn—nhưng chỉ khi họ công nhận sự khoan dung ấy dựa trên lòng tốt của cấp trên, chứ không phải vì mối quan hệ đặc biệt.

Bài học ở đây? Một chút khiêm tốn là điều kiện để lòng biết ơn có thể xuất hiện. Nó đồng nghĩa với việc nhận ra ta xứng đáng bị chỉ trích hoặc kỷ luật, và có người đã tử tế khi chọn cách không làm điều đó.

3. Khi không giúp lại là sự giúp đỡ đẹp nhất

Chúng ta nhanh chóng cảm ơn vì sự giúp đỡ và lời khuyên. Nhưng, trái ngược lại, ta cũng có thể biết ơn những lúc người khác không giúp hay không đưa ra lời khuyên.

Tại sao thế? Bởi vì đôi khi, điều tốt đẹp nhất là không can thiệp.

Nhà triết học Stefan Riedener đã đề xuất quan niệm mới rằng lòng biết ơn là phản ứng đối với việc được thể hiện sự coi trọng đạo đức tích cực. Đôi khi, điều đó có thể là việc không áp đặt chủ nghĩa bảo hộ để tôn trọng quyền tự chủ của bạn.

Nhận giúp đỡ và lời khuyên thường là điều tốt. Ở nhiều hoàn cảnh, điều đó giúp ta trưởng thành.

Nhưng cũng có những lúc việc giúp đỡ lại làm tổn hại đến quyền tự chủ của người nhận. Khi nhận thức điều này, ta có thể trân trọng hơn những ai biết dừng lại đúng lúc, không giúp hay không tư vấn những gì ta không cần.

Hãy nhớ đến những lần gia đình bạn tin tưởng để bạn tự quyết các vấn đề quan trọng mà không đưa ra lời khuyên không mong muốn. Hay có thể là sếp bạn từng để bạn tự chủ hoàn toàn một dự án, không xen vào giúp đỡ hay điều khiển.

Đấy chính là cơ hội để biết ơn những người bên ta—nhất là khi ta nhận ra rằng cho lời khuyên hay giúp đỡ thì dễ, nhưng giữ im lặng mới đòi hỏi sự khôn ngoan.

Ứng dụng vào cuộc sống

Bạn muốn tăng cường cơ biết ơn của mình? Hãy dành thời gian suy ngẫm về những sự vắng mặt có lợi—những điều vô hình nhưng tốt đẹp trong cuộc sống.

Hãy tự hỏi mình:

• Điều gì bạn đã coi là hiển nhiên, nhưng có thể đã trở nên sai sót—nhưng may mắn là không?
• Bạn đã từng suýt tránh được một kết cục tồi tệ nào chưa?
• Ai đã thể hiện sự khoan dung khi không phán xét hay trừng phạt bạn dù bạn đáng bị như thế?
• Ai đã tôn trọng quyền tự chủ của bạn bằng cách không đưa ra những lời khuyên hay giúp đỡ bạn không cần?

Rốt cuộc, lòng biết ơn không chỉ là những điều bạn nhìn thấy hay những lời nói ra. Nó còn là những lời chỉ trích bị nuốt vào trong, lời khuyên người khác kiềm chế không nói, và những tai họa ta suýt chút nữa đã vướng phải.

Bài viết này cũng xuất hiện dưới dạng phiên bản tiếng Anh trên Greater Good Magazine và trong bản tin Substack miễn phí của mình.