Gần đây, mỗi nơi mình đến — từ không gian công cộng, các sinh hoạt cộng đồng đến những buổi họp gia đình — đều nghe lặp đi lặp lại một câu quen thuộc: “Mọi thứ nặng nề quá.”
Khi một năm mới bắt đầu, chúng ta thường dành thời gian để nhìn lại, đặt ra những dự định, mong chờ chút làm mới cho bản thân. Thế nhưng, thay vì cảm nhận được sự hồi sinh, nhiều người lại chia sẻ một nỗi mệt mỏi âm ỉ, như một thứ kiệt sức lặng lẽ. Không phải chỉ là sợ hãi hay buồn bã đơn thuần, mà còn là một sự băn khoăn day dứt trong lòng: Liệu những cố gắng của mình còn có ý nghĩa gì nữa không?
Cảm giác nặng nề đó gắn liền với điều mà các nhà tâm lý gọi là “cảm giác có giá trị” – tức là khi ta biết mình được trân trọng và điều ta làm có ảnh hưởng thực sự. Khi cảm giác ấy mất dần, con người không chỉ căng thẳng đơn thuần, mà còn dần dần trở nên vô hình – như thể sự hiện diện của mình không cần thiết nữa. Lặng lẽ, họ rút lui khỏi đời sống cộng đồng, khỏi những suy tư chung và cả niềm tin rằng tiếng nói của mình có thể góp phần tạo nên tương lai.
Điều này không chỉ là cảm nhận riêng lẻ mà được chứng thực bởi những nghiên cứu sâu rộng. Người đứng đầu ngành y tế Mỹ đã xác định rằng cô đơn và sự ngắt kết nối ngày nay đã trở thành một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng, liên quan mật thiết đến các vấn đề trầm cảm, lo âu và thậm chí là giảm tuổi thọ. Những nghiên cứu ấy cho thấy cô đơn không chỉ là tổn thương về mặt tinh thần – mà còn trực tiếp đe dọa sức khỏe thể chất. Khi con người cảm thấy bị tách rời và không được nhìn nhận, tác động vượt xa tâm trạng tiêu cực mà chạm đến bản sắc, sức khỏe, cũng như ý nghĩa sống của họ.
Cùng với nhau, những dấu hiệu này hé lộ một mô hình xã hội đáng ngại: Khi người ta cảm thấy bị bỏ rơi, không quan trọng, họ dần từ bỏ niềm tin vào tương lai – rằng nó có thể trở nên tốt đẹp hơn hay rằng mình có thể đóng góp một phần cho sự thay đổi ấy.
—
Ngay cả trong những không gian thường nhật, nhiều người giờ đây cảm thấy mình dễ bị thay thế, bị lãng quên, và chẳng chắc là mình có thực sự được nhớ đến khi vắng mặt. Họ vẫn đến, nhưng không phải lúc nào cũng cảm thấy được cần thiết. Rồi theo thời gian, sự vô hình âm ỉ ấy làm tổn thương sâu sắc.
Tuy vậy, nếu mất đi cảm giác được coi trọng có thể dập tắt hy vọng, thì khôi phục được nó lại chính là cách để vực dậy hy vọng ấy.
—
Con người thường cảm nhận mình có giá trị khi ai đó nhận ra, tôn trọng con người thật của họ và thật lòng trân trọng những điều họ góp phần. Khi điều ấy không xảy ra — khi sự sáng tạo, sự kiên định, sự hài hước hay sự quan tâm của họ bị bỏ qua — họ bắt đầu gặm nhấm niềm tin “Tôi không cần thiết ở đây.” Suy nghĩ ấy, nghe thì đơn giản nhưng lại đẩy con người vào sự tổn thương và cô lập. Dần dần, nó bào mòn động lực và hy vọng của họ.
—
Hy vọng không chỉ là chuyện riêng lẻ, không phải thứ ta có thể tự tạo ra chỉ bằng bản lĩnh hay sự kiên trì cá nhân, mà là điều phải nuôi dưỡng trong cộng đồng. Hy vọng lớn lên khi ta cảm nhận mình được đếm đến, được cần và có thể cùng nhau tạo nên những bước tiến.
Chúng ta thường nghĩ hy vọng là phẩm chất bên trong, có hoặc không. Nhưng thực ra, ta còn thấy nó hiện hữu trong tập thể – như những lúc thiên tai, khi hàng xóm sẻ chia, hỏi han, cùng nhau san sẻ đồ ăn hay cho mượn dụng cụ. Những hành động nhỏ đó không thể ngay lập tức xóa đi tổn thương, nhưng nó thay đổi không khí của cuộc sống, mang lại kết nối và động lực tiến về phía trước. Đó là khi người ta được nhắc nhở rằng họ vẫn còn giá trị và không phải đơn độc trong hành trình phục hồi.
Lịch sử cũng không thiếu những minh chứng. Như trong những tháng đầu mùa dịch COVID-19, tiến triển không đến chỉ nhờ sự lạc quan cá nhân, mà là nhờ niềm tin chung rằng nếu hành động cùng nhau, mọi thứ có thể thay đổi.
—
Vấn đề ngày nay không chỉ là các cuộc tranh luận về thất bại của thể chế, sự chia rẽ chính trị hay rạn nứt xã hội. Đằng sau đó, có một cái giá lặng lẽ về mặt cảm xúc: đó là khi người ta từng bước rút lui khỏi sự tham gia vì không còn tin rằng mình được nhìn thấy, được lắng nghe, hoặc những nỗ lực của mình có ý nghĩa.
Nhìn về năm mới, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm sao ứng phó với các khủng hoảng toàn cầu, mà còn là làm sao tạo dựng lại những điều kiện xã hội giúp người ta duy trì được sự gắn kết, hy vọng và cảm giác thuộc về.
Việc này hiếm khi bắt đầu từ các thay đổi chính sách lớn lao. Nó bắt đầu từ cách ta thiết kế trường học, nơi làm việc, và các hệ thống dân sự, đặt con người và sự kết nối làm trung tâm. Khi hiệu quả trở thành mục tiêu duy nhất, người ta trở nên đơn thuần chỉ là “thứ có thể thay thế”. Khi người ta cảm thấy nỗ lực của mình trở nên vô giá trị, sự thay đổi không phải lúc nào cũng ồn ào mà thường lặng lẽ diễn ra qua việc giảm sự tham gia, ngần ngại nói “đồng ý”. Công việc của sự chỉ dẫn, quan tâm, lắng nghe và tạo không gian vẫn sẽ tiếp diễn nhưng dễ bị bỏ qua hơn. Và khi điều này kéo dài, cộng đồng không sụp đổ ngay nhưng nó trở nên mong manh dần.
—
Nói về cảm giác có giá trị trong một thế giới đầy rẫy chiến tranh, biến đổi khí hậu và áp lực kinh tế có thể nghe như chuyện ngây thơ. Nhưng điều dễ vỡ nhất chính là niềm tin của con người rằng sự hiện diện của họ vẫn còn ý nghĩa. Khi niềm tin ấy phai nhạt, sự tin cậy cũng trở nên mong manh. Khi nó được hồi sinh, dù chỉ chút ít, phần lớn chúng ta sẽ tìm lại được con đường về bên nhau.
Một năm mới không thể xóa đi những đau thương của thế giới, không thể gạt bỏ nỗi mất mát, mâu thuẫn hay sự bấp bênh chỉ với một phép màu của thời gian. Nhưng nó cho ta khoảnh khắc cùng dừng lại – để hỏi mình đang góp phần tạo dựng thế giới như thế nào qua từng lựa chọn mỗi ngày.
Chúng ta có chấp nhận tương lai nơi nhiều người dần trở nên vô hình không tiếng động? Hay chúng ta kiên quyết xây dựng những cộng đồng nơi mỗi người — dù khác biệt, dù có tranh luận, dù hoàn cảnh ra sao — đều được trân trọng, được nhìn nhận là có giá trị và có thể đóng góp cho tương lai chung?
Nếu mong muốn năm tới khác đi, hy vọng không thể chỉ là một điều ước riêng tư. Nó phải trở thành điều ta thực hành – bằng cách nhìn nhận nhau rõ hơn, tạo cơ hội cống hiến, và chấm dứt sự vô hình khi ta nhận ra nó.
—
Hy vọng chung có thể bắt đầu từ những trải nghiệm hằng ngày về sự quan trọng của mỗi cá nhân. Đây là vài cách nhỏ nhưng đầy ý nghĩa để chúng ta cùng làm:
1. Thực hành sự công nhận rõ ràng. Đừng chỉ im lặng trân trọng mà hãy nói cho người kia biết bạn thấy và đánh giá cao điều gì ở họ – không chỉ việc họ làm mà là cách họ có mặt.
2. Tạo không gian để mọi người đóng góp, không chỉ để nhận giúp đỡ. Trong gia đình, lớp học, công sở, đừng chỉ tập trung vào những gì người ta cần mà còn chú ý họ muốn góp phần gì và bằng cách nào trong môi trường mình tham gia. Cảm giác có giá trị phát triển từ cả sự quan tâm và sự đóng góp.
3. Xây dựng lại những vòng kết nối nhỏ. Hy vọng tập thể thường bắt đầu từ những không gian nhỏ như câu lạc bộ sách, nhóm đi bộ, lớp học, nhóm hỗ trợ hay dự án khu phố. Việc tạo ra các nhóm cộng đồng nhỏ giúp kết nối, từ đó mở rộng hy vọng.
4. Công nhận công việc chăm sóc là công việc thực sự. Việc lắng nghe, chỉ dẫn, quan tâm, những cách lặng thầm mọi người bên nhau – đó chính là giá đỡ để cộng đồng bền vững. Khi những công việc này được nhìn nhận và trân trọng, người ta có xu hướng bền bỉ hơn; khi bị bỏ qua, họ dễ rơi vào trạng thái kiệt sức.
5. Can thiệp vào sự vô hình khi thấy nó xảy ra. Khi bạn thấy ai đó trở nên vô hình – bị nói át, bị phớt lờ hay bị gạt sang một bên – một hành động nhỏ cũng có thể tạo ra sự khác biệt: một câu hỏi, một sự dừng lại để tạo khoảnh khắc, kéo họ trở lại cuộc trò chuyện, phục hồi cảm giác được trân trọng.
Hy vọng chung không trở lại một sớm một chiều. Nó được xây dựng qua những lần ta cảm thấy mình được nhìn thấy, được cần và được đếm đến. Khi người ta bắt đầu cảm nhận được giá trị của mình, hy vọng trở thành điều họ góp phần tạo nên. Bước vào năm mới, mong rằng ta sẽ cùng nhau tạo ra nhiều khoảnh khắc hy vọng chung như thế – lan tỏa và tạo nên sự khác biệt.
Bài dịch từ : psychologytoday.com
