Mối liên hệ giữa sáng tạo và tuổi thọ

Trên một sườn đá ở dãy núi White thuộc California tồn tại cây không phân mảnh lâu đời nhất trên Trái Đất — một cây Thông Bristlecone của Great Basin mà (tính đến năm 2026) đã sống được 5.076 năm. Nếu hỏi phần đông mọi người tên con vật sống lâu nhất từng được ghi nhận, họ có thể nghĩ tới một con rùa (194 tuổi) hoặc một con cá voi bowhead (~200 tuổi). Thật ngạc nhiên, động vật được ghi nhận sống lâu nhất lại là một con ngao Quahog (được đặt biệt danh “Ming”) đánh bắt ngoài khơi bờ biển Iceland vào năm 2007. Đếm vòng tăng trưởng của nó cho thấy cá thể này đã sống 507 năm. Và, vào ngày 4 tháng 8 năm 1997, Jeanne Calment ở Arles, Pháp, đã qua đời sau khi sống tổng cộng 122 năm, 164 ngày — người được xác thực sống thọ nhất trong lịch sử nhân loại.

Là con người, chúng ta khao khát sống lâu. Vì thế, chúng ta đầu tư vào những loại kem và lau chùi giúp mình trông trẻ hơn, thuốc men và các biện pháp làm dịu những cơn đau, và những phương pháp, thủ tục “đảm bảo” chống chọi với những tất yếu thể chất và tinh thần của tuổi già. Điều đó khiến mình chợt tự hỏi (ít nhất là theo góc nhìn của bài viết này): liệu có mối liên hệ nào giữa lối sống sáng tạo mà chúng ta chọn và tuổi thọ cá nhân hay không? Hãy cùng nhìn sâu hơn một chút.

What the Research Says on Creativity and Aging

Một bài viết của Hara Estroff Marano trong số tháng 6 năm 2026 của Psychology Today lưu ý rằng “những hoạt động sáng tạo có tác động mạnh nhất lên những phần não dễ tổn thương nhất do tuổi tác.” Marano dẫn một nghiên cứu quốc tế lớn (1.473 người tham gia) chứng minh rằng “những hoạt động sáng tạo ở tất cả các lĩnh vực thúc đẩy tính liên kết não (plasticity), tăng cường tính liên kết thần kinh, hiệu quả xử lý thông tin, và sự tích hợp trong chuyển giao thông tin khắp não.” Kết luận cuối cùng nêu rằng sự sáng tạo (khi được thực hành thường xuyên) “bù đắp những ảnh hưởng của tuổi tác lên hoạt động não.”

Một nghiên cứu năm 2026 nhằm xác định liệu sáng tạo có đóng vai trò như một yếu tố bảo vệ giúp người cao tuổi duy trì các mạng ngữ nghĩa linh hoạt hơn hay không. Các nhà nghiên cứu so sánh 77 người cao tuổi (M = 77,8 tuổi) với 81 người trẻ hơn (M = 20,3 tuổi) sử dụng bốn nhiệm vụ sản xuất bằng lời. Kết quả cho thấy ba phát hiện chính: 1) Tuổi tác liên quan đến hiệu suất sáng tạo giảm đi, 2) Người cao tuổi thường có các mạng ngữ nghĩa cứng nhắc hơn, và 3) Sáng tạo dường như là một đệm chống lại sự suy giảm này.

Các tác giả đi tới kết luận rằng sáng tạo thường hoạt động như một nguồn lực nhận thức giúp chúng ta bảo toàn trí nhớ ngữ nghĩa xuyên suốt cuộc đời. Kết quả cũng cho thấy các hoạt động sáng tạo đều đặn thúc đẩy lão hóa nhận thức lành mạnh, duy trì sự linh hoạt tinh thần (đặc biệt khi vào tuổi già), và hỗ trợ tính linh hoạt của não bộ nói chung: tất cả đều là những yếu tố cần thiết cho sức sống nhận thức và một tuổi thọ khỏe mạnh hơn.

Một tổng quan năm 2023 về nhiều nghiên cứu xuất bản trong Journal of Population Ageing cho rằng sáng tạo nên được xem như một yếu tố cốt lõi trong các khuôn khổ thành công khi lão hóa. Các tác giả ghi nhận rằng các hoạt động sáng tạo thường xuyên, như vẽ, giải quyết vấn đề, chơi nhạc cụ, làm các câu đố, v.v., đều liên quan đến sức khỏe tâm lý và, cuối cùng, một tiến trình lành mạnh qua tuổi già. Họ thận trọng nhấn mạnh rằng sáng tạo, tự thân, không kéo dài tuổi thọ theo cách sinh học trực tiếp. Tuy nhiên, có một mối liên hệ mạnh mẽ giữa sáng tạo và các yếu tố tâm xã bảo vệ như mục đích sống, cảm giác hạnh phúc, tương tác xã hội, và ý nghĩa cuộc sống — tất cả góp phần vào khả năng sống thọ hơn.

Kết luận ngắn gọn: sáng tạo mang lại lợi ích cho quá trình lão hóa khỏe mạnh hơn hơn là trực tiếp kéo dài tuổi thọ sinh học.

Putting Creativity Research Into Practice

Nhiều chuyên gia gợi ý rằng sáng tạo nâng cao những yếu tố nhận thức và tâm xã được biết là ảnh hưởng tích cực đến cuộc sống của chúng ta. Vì vậy, những hoạt động sáng tạo được lồng vào thói quen hàng ngày của chúng ta là một dạng bảo vệ thần kinh — không hẳn để kéo dài tuổi thọ, mà để khiến những năm tháng tuổi già trở nên dễ chịu và hữu ích hơn.

Với suy nghĩ đó, hãy cùng xem một vài thực hành sáng tạo có thể thực hiện được bởi bất cứ ai.

1. Visual arts: Vẽ, minh họa, phác họa, ký họa, và điêu khắc nhấn mạnh tới chiến lược tư duy phân kỳ cùng các kỹ năng vận động tinh. Không cần phải là tác phẩm đáng trưng bày trong viện bảo tàng, mà chỉ là thứ khiến chúng ta cảm thấy thỏa mãn nội tại khi tự thể hiện. Khi làm vậy, chúng ta cải thiện tâm trạng, giảm trầm cảm, và trì hoãn suy giảm nhận thức nhẹ. Cùng lúc đó, mức độ căng thẳng của chúng ta được giảm bớt — một yếu tố quan trọng cho sức khỏe lâu dài.

2. Creative writing: Tham gia các hoạt động viết thường xuyên (thơ, nhật ký, viết blog, ghi chép hàng ngày, sáng tác tiểu thuyết, v.v.) cho chúng ta cơ hội sắp xếp suy nghĩ và ký ức, xử lý trải nghiệm cá nhân, và dựng xây ý nghĩa. Đó cũng là dịp để điều tiết cảm xúc và xoa dịu những căng thẳng trong đời, tất cả đều giúp cải thiện chức năng miễn dịch.

3. Problem-solving: Một trong những cách hữu hiệu nhất để nâng cao chức năng tinh thần là khai thác sự tò mò tự nhiên của chúng ta: học khái niệm mới, giải quyết vấn đề, và đặt nhiều câu hỏi. Việc này có thể bao gồm đọc sách ngoài chuyên môn hiện tại, học một kỹ năng mới, tham gia một khóa học không tính tín chỉ, gia nhập một nhóm nghề nghiệp, ghé thư viện địa phương, và theo đuổi việc học suốt đời. Làm như vậy giúp chúng ta xây dựng sự linh hoạt tinh thần và làm chậm quá trình lão hóa nhận thức.

4. Musical participation: Hát trong dàn hợp xướng, chơi một nhạc cụ, tham gia hát kịch nhạc, đi xem hòa nhạc, học nhạc hoặc luyện giọng, tham gia workshop âm nhạc, và góp mặt trong các lễ hội âm nhạc địa phương đều là những cách đã được chứng minh kích hoạt và duy trì các mạng lưới não. Mọi hình thức tham gia âm nhạc đều kích thích khả năng nhận thức và khuyến khích điều tiết tâm lý — những yếu tố thiết yếu cho kết quả sức khỏe tốt hơn.

5. Creating crafts: Origami, làm sổ lưu niệm, đan len, may chăn, xâu hạt, làm gốm, đóng nhà cho chim, cắm hoa, trang trí lễ hội, và làm tranh tường là những hoạt động giảm bớt căng thẳng, giải quyết một số vấn đề, và cải thiện phúc lợi tổng thể. Những hoạt động sáng tạo này (thường diễn ra trong bối cảnh xã hội) vừa kích thích trí óc vừa vận động cơ thể — một sự kết hợp bảo vệ cho hành trình suốt đời.

Một sự kết hợp bền bỉ của các hoạt động sáng tạo như vậy làm giảm căng thẳng, kích thích tư duy, gắn kết xã hội, và mang lại cho chúng ta cảm giác mục đích được phục hồi. Chúng không phải là “liều thuốc kỳ diệu” để sống lâu hơn; thay vào đó, chúng liên quan tới những yếu tố đã được chứng minh của một lối sống khỏe mạnh và tràn đầy sức sống xuyên suốt những năm tháng của chúng ta.