Mình vẫn nhớ rõ, khoảng mười năm trước, khi ngành tâm lý học tích cực mới bắt đầu rộ lên với vô số nghiên cứu về cuộc sống tràn đầy và thịnh vượng của con người, thì nhà tâm lý học Antonella Delle Fave lại giở bàn tay trở về những điều căn bản nhất—về chính định nghĩa của hạnh phúc. Cùng một đội ngũ quốc tế, bà đã đặt câu hỏi với người dân từ bảy nước, rồi sau đó là 12 nước, để họ tự mình chia sẻ quan niệm bình dị về hạnh phúc. Kết quả nghiên cứu, thật bất ngờ lẫn sâu sắc: đối với đa số người, hạnh phúc chính là sự hài hòa nội tâm và mối quan hệ hòa hợp với mọi người xung quanh.
“Năm 2011, khi nghiên cứu đầu tiên được công bố, tâm lý học tích cực gần như chưa chú ý đến những khía cạnh quan trọng này,” bà Delle Fave nhớ lại. “Giờ đây, mình không ngạc nhiên nếu tương lai sự hài hòa sẽ được xem như một nhu cầu tâm lý cơ bản.”
Sự hài hòa – trung tâm của hạnh phúc
Dù bạn thuộc nền văn hóa hay truyền thống triết lý nào—từ người Hy Lạp cổ đại đến thuyết Khổng Tử—sự hài hòa với chính mình, với người khác, và với thế giới vốn luôn được xem là cốt lõi của cuộc sống an vui. Ngôn ngữ học còn cho thấy trong cội nguồn của từ “hài hòa” là ý niệm về sự đồng thuận và mối liên kết: đó là sự hòa quyện động giữa các yếu tố khác biệt, nhờ lẫn nhau hỗ trợ và dựa dẫm mà mọi thứ phát triển thăng hoa. Các nghiên cứu mới nhất trong tâm lý học tiếp tục minh chứng vai trò không thể thiếu của sự hài hòa trong cuộc đời—nhiều học giả ví nó là phẩm chất nền tảng của sức khỏe tâm thần, là sợi chỉ vàng xuyên suốt mọi khía cạnh của hạnh phúc.
Có thể nói, sự hài hòa chính là then chốt của cuộc sống.
“Ngàn năm lịch sử loài người cho thấy, sống trong hài hòa là điều kiện tiên quyết để tồn tại,” Delle Fave chia sẻ.
Sự đối lập giữa khát khao tồn tại hòa hợp với thế giới và ham muốn thể hiện cá nhân đã làm say mê bà trong suốt hành trình nghiên cứu. Bà nói: “Chúng ta, đặc biệt trong nền văn hóa phương Tây, luôn hướng tới sự tự lập, tự chủ, nhưng cũng đồng thời trưởng thành qua các mối quan hệ.” Hòa nhập hai mặt này—cá tính riêng biệt và sự nối kết cộng sinh—là một phần của hài hòa nội tâm.
Để mình kể cho bạn về bảy nhận thức sâu sắc của bà về sự hài hòa nhé.
Hài hòa gói gọn trong hai từ: cởi mở và chấp nhận.
Một quan niệm sai lầm phổ biến về hài hòa là nó mâu thuẫn với cái tôi độc lập.
Một hiểu nhầm khác về hạnh phúc là nhiều người nghĩ đó là cái gì đó phải đạt được. Nhưng thực chất, hạnh phúc chỉ là hệ quả của cách ta sống mỗi ngày.
Hạnh phúc và hài hòa – tương đồng và nghịch lý
Hạnh phúc thường được gắn với việc đạt mục tiêu hay những sự kiện tích cực: “Mình sẽ hạnh phúc khi điều đặc biệt này xảy ra.” Nhưng cảm xúc hạnh phúc lại đến rồi đi nhanh chóng. Trong khi đó, hài hòa là trạng thái ổn định của sự kết nối với bản thân và môi trường xung quanh. Hài hòa có thể chính là khởi điểm bình yên trong cuộc sống hằng ngày, đồng thời cũng là thành phần của hạnh phúc.
Có phần, hạnh phúc và hài hòa lại đi ngược nhau. Khi ta càng cố tìm kiếm hạnh phúc, thì sự bình yên của hài hòa càng khó được cảm nhận, bởi hài hòa đòi hỏi ta phải chấp nhận thực tại và cuộc sống như nó vốn thế. Đó là sự chuyển biến trong tư duy. Khi ta thôi tham vọng tìm kiếm hạnh phúc, ta gắn kết hòa hợp với khoảnh khắc hiện tại và đúng với thực tại, trong và ngoài. Phải chăng đó cũng chính là một dạng hạnh phúc?
Đừng để ngôn ngữ làm rào cản của bạn
Trong tiếng Anh, gốc từ của hạnh phúc là “happen” – xảy ra. Vì vậy người ta thường liên tưởng hạnh phúc với những điều phải “xảy ra”—chẳng hạn như đạt được mục tiêu, hoặc trải qua cảm xúc mạnh mẽ tích cực. Trong khi đó, các ngôn ngữ Roman như Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha lại bắt nguồn từ “felicitas”—nói về sự sinh sôi, phát triển và thịnh vượng. Nên hạnh phúc theo đó là cả một quá trình, không phải chỉ là một sự kiện.
Chúng ta lại thấy rằng, khi nói về hài hòa, mọi nền văn hóa đều dùng những cách diễn đạt tương đồng đáng kinh ngạc. Những từ ngữ được lặp lại nhiều nhất là “bình yên nội tâm,” “cân bằng,” “cảm nhận sự hòa hợp với vũ trụ, với người khác và với chính mình.”
Thay vì mải miết đuổi theo hạnh phúc, ta có thể nuôi dưỡng sự hài hòa
Chúng ta có lẽ đã định nghĩa hạnh phúc không đúng cách. Các nhà nghiên cứu thường xem hạnh phúc là sự hài lòng với cuộc sống và cảm xúc tích cực. Nhưng với người bình thường, hạnh phúc không chỉ đơn giản thế. Theo nghiên cứu, người ta mong muốn một cuộc sống hài hòa, cân bằng hơn là những thành tựu lớn lao. Vậy để nuôi dưỡng hài hòa đồng nghĩa với việc nuôi dưỡng hạnh phúc.
Bạn hoàn toàn có thể tìm được sự hài hòa bên cạnh những tham vọng của mình
Sự hài hòa không phủ nhận bản năng phát triển tích cực tự nhiên bên trong mỗi người. Hài hòa không có nghĩa là bỏ mặc tương lai. Ngược lại, đó là cách ta xây dựng mối quan hệ mới với mục tiêu của mình, không phải chạy đua để đạt được mà quên đi hiện tại. Đặt ra mục tiêu và muốn chinh phục chúng không hề mâu thuẫn với hài hòa. Điều khác biệt là ta thay đổi cách hiểu về hành trình và đích đến. Thay vì đợi đến ngày chạm được mục tiêu mới thấy hạnh phúc và trọn vẹn, hài hòa giúp ta nhận ra thứ mình tìm kiếm ngay trong quá trình đi – tận hưởng từng bước chân mà không bị áp lực buộc phải thành công. Chính quá trình đó đã là những phần thưởng quý giá.
Ba cách để nuôi dưỡng sự hài hòa với bản thân, với người khác và với thế giới
1. Chúng ta đều liên kết với nhau
Mình nghĩ nhiều lúc ta vẫn coi thiên nhiên và môi trường như một thứ “khác biệt,” một bên ngoài ta. Nhưng thực ra, con người cũng chính là thiên nhiên đó thôi. Đây không phải là hai thực thể riêng biệt. Khi ta hiểu được mối liên kết này, cuộc sống sẽ bớt cô đơn hơn rất nhiều.
2. Chăm sóc cả tâm hồn và thân xác
Muốn bảo vệ sức khỏe tinh thần, trước hết phải nuôi dưỡng sức khỏe thể chất, và ngược lại. Hài hòa là tìm ra điểm cân bằng giữa thể chất và tinh thần.
3. Trải nghiệm trạng thái thăng hoa (flow)
Chúng ta có thể tìm thấy trạng thái flow trong một số hoạt động. Đây là trạng thái phức tạp nhưng thoáng qua, là nguồn gốc mạnh mẽ của sự hài hòa, đặc biệt khi ta không bị thúc ép phải đạt mục tiêu cụ thể nào. Khi đang ở trong flow, ta ngừng phán xét bản thân, ngừng lo âu băn khoăn. Ta nhập tâm vào khoảnh khắc hiện tại, toàn tâm cho việc đang làm, không mong đợi gì thêm. Flow giúp ta kết nối hòa hợp với thực tại—không phải để đạt được mục tiêu, mà là cảm nhận sự đồng nhất với chính hoạt động đó. Chính trong trạng thái đó, hiệu quả được cải thiện tuyệt vời như một phép màu.
Chân thành cảm ơn Antonella Delle Fave đã chia sẻ thời gian và suy tư sâu sắc của bà. Bà là giáo sư tâm lý học tại Khoa Y, Đại học Milan; từng giữ chức Chủ tịch Hiệp hội Tâm lý học Tích cực Quốc tế (IPPA), Mạng lưới Tâm lý học Tích cực Châu Âu (ENPP) và Hiệp hội Tâm lý học Tích cực Ý (SIPP).
Mình hy vọng những chia sẻ trên mở ra cho chúng ta một cách nhìn mới, sâu sắc, và nhẹ nhàng hơn về mối quan hệ giữa hạnh phúc và sự hài hòa trong cuộc sống này. Chúng ta đang không chỉ tìm kiếm những điều lớn lao mà còn, và hơn thế nữa, là sự bình yên vững bền trong chính tâm hồn mình.
Bài dịch từ : psychologytoday.com
