Mình 8 tuổi khi lần đầu đi xem Star Wars ở rạp vào mùa hè năm 1977. Khi chiếc Star Destroyer lầm rầm xuất hiện trên màn hình ở cảnh mở đầu, mình chưa từng thấy gì tương tự như thế. Không ai từng thấy cả. Trong rạp đông kín người, tất cả chúng ta đều há hốc mồm kinh ngạc. Suốt hai tiếng đồng hồ, mình sống trong một thiên hà xa xôi bởi George Lucas đã cho mình thấy một điều mà trước đó chỉ có thể tưởng tượng.
Cảm giác ấy có một cái tên, tuy lúc đó mình chưa biết: điềm tĩnh kinh ngạc (awe).
Một năm sau, Superman bay lượn trên màn ảnh, và thật sự chúng ta tin rằng người ta có thể bay. Rồi đến Blade Runner, Tron, Aliens và Terminator 2. Năm 1993, Steven Spielberg cùng thiên tài Steve “Spaz” Williams tại Industrial Light & Magic đã mang đến cho chúng ta Jurassic Park với những chú khủng long chân thực nhất từng thấy. Công trình đột phá của Williams đã làm thay đổi vĩnh viễn dòng chảy điện ảnh. The Matrix cho chúng ta “bullet time.” Bộ ba The Lord of the Rings của Peter Jackson dựng lên cả một thế giới riêng biệt. Các bộ phim Marvel khiến chúng ta sửng sốt.
Điều làm nên phép màu đó thật đơn giản: chúng ta chưa bao giờ thấy những điều ấy trước đây.
Nhưng theo tiến trình phát triển mà chúng ta theo đuổi, vô tình ta đã làm mất đi phép màu ấy.
(Lưu ý: Phiên bản đầy đủ của bài viết này, Cái chết của Hollywood, có thể đọc tại đây).
Những Cổ Chướng Giúp Tạo Nên Phép Màu
Phần lớn lịch sử điện ảnh, có một cổ chướng giữa trí tưởng tượng và hình ảnh thể hiện. Chúng ta có thể tưởng tượng ra những điều kỳ diệu, nhưng lại không thể truyền tải thành hình ảnh. Giới hạn đó chính là gia vị bí mật làm nên phép màu điện ảnh. Cổ chướng tạo ra sự khan hiếm. Và chính sự khan hiếm tạo nên giá trị quý giá, chứ không phải sự thừa thãi. Nếu ai cũng lái Lamborghini, nó chỉ là một chiếc xe hơi bình thường.
CGI đã phá vỡ cổ chướng đầu tiên. Bỗng nhiên, ta có thể hiện thực hóa những điều tưởng chừng không thể.
Nhưng vẫn còn một cổ chướng thứ hai: chi phí. Chỉ có các studio chịu chi hàng trăm triệu đô mới tạo được hình ảnh chất lượng cao nhất.
Cổ chướng thứ ba vẫn còn đó: quyền tiếp cận. Ta phải đến rạp xem những cảnh tượng ấy, điều khiến chúng trở thành sự kiện cộng đồng, những khoảnh khắc văn hóa được chia sẻ chung.
Netflix có một series rất hay, The Movies That Made Us. Mình thích nó vì nó nói lên trải nghiệm của mình và nhiều người khác. Những bộ phim làm nên chúng ta bởi vì trải nghiệm văn hóa chung ấy kết nối ta với bản thân sâu thẳm và với người khác. Các bạn trẻ ba mươi năm sau sẽ không có “Những Meme tạo nên chúng ta” vì con người và điều kết nối chúng ta không nằm trong những mảng chia nhỏ lẻ.
Streaming đã phá vỡ cổ chướng về quyền tiếp cận. Ta có thể xem những cảnh hoành tráng ngay tại ghế sofa nhà mình. Rồi ta thu nhỏ cảm giác kinh ngạc ấy còn trong cái màn hình nhỏ xíu trên iPhone. Tâm trí không thể bùng nổ khi mọi thứ đều có thể xem được, ở mọi nơi, cùng một lúc.
Nhưng còn một cổ chướng cuối cùng: vẫn phải có ai đó làm ra nó một cách chuyên nghiệp.
Giờ cổ chướng cuối cùng cũng sụp đổ.
Khi Ai Cũng Có Thể Làm Avengers Tiếp Theo
Tháng trước, ByteDance tung ra Seedance 2.0, một công cụ tạo video bằng AI mạnh đến mức Hollywood đang trong trạng thái hoảng loạn. Disney và Paramount đã gửi thư ngừng hoạt động. SAG-AFTRA lên án công cụ này. Đồng biên kịch Deadpool Rhett Reese nói, “Chẳng mấy chốc, một cá nhân sẽ ngồi trước máy tính và tạo ra bộ phim chẳng thể phân biệt với sản phẩm hiện nay của Hollywood.”
Feed của mình trên X tràn ngập những video mashup do AI tạo: Predator đối đầu Terminator, Homelander đấu Superman, Bruce Lee so tài Godzilla. Tất cả đều trông như những sản phẩm trị giá 200 triệu đô của studio lớn. Nhưng chúng được tạo ra chỉ bằng laptop cá nhân.
Cổ chướng đã biến mất. Bất kỳ ai cũng có thể sáng tạo những tác phẩm từng chỉ dành cho các studio tỷ đô. Và khi ai cũng có thể làm phép màu điện ảnh, phép màu ấy không còn gì đáng ngạc nhiên nữa.
Toàn bộ ngành công nghiệp phim ảnh và truyền hình giờ đây bị đảo lộn. Matt McConaughey, đồng hương Longhorn của mình, gần đây đã ngồi với Timothée Chalamet tại hội thảo CNN và Variety tại UT Austin để nói với sinh viên về AI: “Nó đang đến. Nó đã ở đây rồi. Đừng phủ nhận nó.”
Bài viết gần đây của Matt Shumer, Điều Gì Đó Lớn Đang Xảy Ra, trở nên lan truyền vì lý do chính đáng. Không chỉ Hollywood thay đổi mà mọi lĩnh vực của xã hội đều đang bị biến đổi mạnh mẽ theo cấp số nhân – y học, khoa học, lập trình, giáo dục, giải trí, luật pháp, chính trị…mọi thứ.
Vấn Đề Bỏng Ngô
Đây là cách khác để nhìn nhận sự việc. Có một thứ gắn bó với phim ảnh chẳng thứ gì thay thế được: bỏng ngô. Bộ phim hay đi kèm với bỏng ngô là trải nghiệm nâng cao hơn. Chúng kết hợp hoàn hảo với nhau.
Nhưng chuyện gì xảy ra khi ta ăn quá nhiều bỏng ngô? Chúng ta đều từng trải qua rồi. Ăn hết một nửa xô bỏng, cơ thể cảm thấy chướng bụng, dầu mỡ và hơi khó chịu. Thứ từng giúp trải nghiệm tuyệt vời trong liều nhỏ giờ lại làm hỏng nó khi thừa thãi. Đây không phải là lời phản đối bỏng ngô mà là lời cảnh báo về sự quá độ.
Vấn đề của màn hình chính là vậy. Không phải bởi vì chúng ta dùng màn hình, mà là ta dùng quá nhiều. Có hơn vô vàn video YouTube mà chúng ta không thể xem hết trong một nghìn kiếp người. Khi ta đã hấp thu chất lượng cao nhất mà não bộ có thể chịu đựng, nhiều hơn không còn làm ta hạnh phúc hơn nữa. Trí não ta có giới hạn khoái cảm và kích thích từng khoảnh khắc. Hàng triệu năm trời, thế giới tự nhiên giữ ta trong giới hạn đó. Giờ đây ta đã no căng trước cả bữa trưa.
Chuyện xảy ra với vòng eo thì cũng đang xảy ra với tâm hồn ta.
Khi Những Kiểu Mẫu Truyền Thống Trở Nên Nhàm Chán
Không chỉ là hình ảnh. Những mẫu nhân vật cũng đã cạn kiệt. Chúng ta đã xem hành trình anh hùng nhiều đến mức có thể viết ra trong mơ: Luke Skywalker, Harry Potter, Frodo, Neo, Spider-Man và Katniss Everdeen.
Những phản diện của Marvel đang phá hủy đa vũ trụ rồi. Thử thách còn có thể lớn hơn nữa chăng? Ta đã xem cảnh tòa nhà đổ sập, thế giới tan vỡ, vũ trụ sụp đổ. Đạt đến trần rồi, không thể vượt qua nữa.
Chúng ta đã thấy “anh hùng của ngàn gương mặt” đến hàng triệu lần. Những cặp đôi bất ngờ giờ trở nên nhàm. Như việc tạo ra một thể loại nhạc mới khó hơn cả việc tạo ra câu chuyện mới không giống ai vậy. Khi hàng triệu người sáng tạo nội dung, tất cả sự kết hợp căn bản có thể gây cảm xúc đều đã được làm rồi.
Tháng 10 năm 2025, một ban nhạc nhạc đồng quê do AI tạo ra tên Breaking Rust đã đứng đầu bảng xếp hạng Bán hàng Kỹ thuật số Nhạc đồng quê Billboard. Bài hát đồng quê số một ở Mỹ là sản phẩm hoàn toàn từ trí tuệ nhân tạo. Tương lai không còn là điều sắp đến nữa. Nó đã ở đây.
Tại Sao Chúng Ta Không Nhìn Thấy Điều Đang Diễn Ra
Nhà sinh học Harvard E.O. Wilson đã nói rất chính xác: “Vấn đề thực sự của nhân loại là thế này: ta có cảm xúc thời Đồ Đá, thể chế thời Trung Cổ, và công nghệ thần thánh.” Chúng ta là người nguyên thủy lái tàu vũ trụ. Và nhà vật lý Albert Bartlett đã gọi sai lầm chết người của ta là: “Điểm yếu lớn nhất của loài người là sự không hiểu biết về hàm số mũ.”
Chúng ta chịu căn bệnh mù quáng tiến hóa. Ta không tiến hóa để nhận thức thay đổi theo cấp số nhân vì trong môi trường tổ tiên chưa từng có sự thay đổi nhanh như thế. Ta quên mất rằng con người hôm nay cũng chính là con người của ngày xưa.
Hãy nhớ lại quá trình làm Jurassic Park. Khi bài thử CGI của Steve Williams được trình chiếu cho huyền thoại làm stop-motion Phil Tippett xem, ông phản ứng ngay: “Tôi nghĩ tôi đã tuyệt chủng rồi.” Spielberg thích câu nói đó đến mức đưa vào phim.
Năm 1993, bước đột phá của một nghệ sĩ đã khiến nghệ sĩ khác cảm thấy lỗi thời. Năm 2026, AI chính là thứ đó cho mọi ngành nghề – kể cả ngành mà thiên tài Spielberg tạo nên. Đó chính là diện mạo của sự thay đổi cấp số nhân.
Mất Mát Thực Sự
Thứ chúng ta mất đi không chỉ là phép màu điện ảnh. Chúng ta mất cả trải nghiệm về điềm tĩnh kinh ngạc nữa. Khi mình nhìn thấy Star Destroyer trườn qua trời năm 1977, tâm trí 8 tuổi của mình đã mở rộng để đón nhận điều hoàn toàn mới mẻ. Trải nghiệm ấy đang dần biến mất trong một thế giới nơi mọi thứ đều có thể tiếp cận ngay lập tức và sao chép vô hạn.
Câu thoại yêu thích trong bộ phim yêu thích của mình vẫn vang vọng trong đầu. Trong Blade Runner, nhân vật replicant Roy Batty dùng hơi thở cuối cùng không để tức giận với con người, mà để thương tiếc vẻ đẹp đã chứng kiến:
“Tất cả những khoảnh khắc đó sẽ trôi vào hư không, như những giọt nước mắt trong mưa.”
Một cỗ máy biết thương tiếc điều kỳ diệu đã mất. Nếu câu đó không thể nói lên tình hình hiện tại của ta, chẳng có gì có thể.
Hollywood mà ta biết và yêu mến giờ đã là lịch sử. Ta không thể ngăn điều đó. Nhưng ta có thể định hình điều tiếp theo. Bởi vì phép màu thực sự chưa bao giờ là công nghệ. Nó là trải nghiệm cùng nhau về điềm tĩnh kinh ngạc.
Khi mọi người cùng xem Raiders of the Lost Ark, chúng ta được kết nối. Đó là điều sâu sắc hơn cả giải trí. Bạn bè Steven Spielberg, George Lucas, Harrison Ford cùng một nhóm tài năng đã mang đến cho ta phép màu điện ảnh. Đó là trải nghiệm liên kết của sự kinh ngạc. Khi ta phân mảnh thành hàng triệu bong bóng nội dung cá nhân, mỗi người tạo ra màn trình diễn riêng tư, ta đánh mất sợi dây kết nối giữa chúng ta.
Steven Spielberg chia sẻ với khán giả tại SXSW ở Austin tuần này: “Tôi không đồng tình với AI thay thế người sáng tạo.” Ông đúng. Chúng ta không thể để linh hồn sáng tạo và trải nghiệm chung bị phá hủy bởi AI.
Phép màu chưa bao giờ nằm ở công nghệ. Mà là ở việc cùng nhau nhìn thấy điều ta chưa từng thấy trước đây. Chúng ta không thể ngăn điều sẽ đến. Nhưng ta có thể đấu tranh để giữ lại điều quan trọng nhất: những câu chuyện kết nối ta và niềm kinh ngạc ta cảm nhận cùng nhau. Câu hỏi không phải là làm sao cứu Hollywood. Mà là làm sao cứu lấy nhau.
Source : www.psychologytoday.com
