Bạn có cảm thấy hạnh phúc không? Cuộc sống của bạn có ý nghĩa không? Phần lớn chúng ta đều cảm nhận một cách trực giác rằng hai câu hỏi này không hoàn toàn giống nhau. Một người có thể cảm thấy hạnh phúc, nhưng lại lạc lõng, hoặc sống với mục đích sâu sắc dù đang đối mặt với nỗi đau mất mát. Trong bài viết này, mình muốn cùng các bạn khám phá sự khác biệt giữa hạnh phúc và ý nghĩa cuộc sống, cũng như điều gì sẽ xảy ra khi hai trạng thái này ngược chiều nhau.
Hạnh phúc thì dễ hiểu hơn. Những người hạnh phúc thường trải qua nhiều cảm xúc dễ chịu hơn là khó chịu và nhìn chung hài lòng với cuộc sống của họ.
Ý nghĩa, ngược lại, nói lên một điều sâu sắc hơn. Các nhà tâm lý học George Login và Crystal Park định nghĩa ý nghĩa cuộc sống là mức độ mà cuộc sống cảm nhận được sự mạch lạc, có mục đích và quan trọng. Một cuộc sống có ý nghĩa là khi bạn cảm thấy sự tồn tại của mình có giá trị.
Cả hạnh phúc lẫn ý nghĩa đều là những mặt của cuộc sống tốt đẹp, nên không ngạc nhiên khi chúng liên quan mật thiết với nhau. Nhưng điều gì khiến chúng khác biệt?
Phân tách Hạnh phúc và Ý nghĩa
Một trong những nghiên cứu tâm lý học mà mình yêu thích đã xem xét chính câu hỏi này. Các nhà nghiên cứu Roy Baumeister cùng đồng nghiệp đã khảo sát một mẫu người trưởng thành trên toàn quốc Hoa Kỳ về mức độ hạnh phúc và ý nghĩa mà họ cảm nhận trong cuộc sống. Họ cũng thu thập thông tin về thói quen, các mối quan hệ, trải nghiệm cảm xúc và ưu tiên của người tham gia. Sau đó, họ thử kiểm tra mối liên hệ giữa hạnh phúc, ý nghĩa và những khía cạnh này, đồng thời điều chỉnh cho các yếu tố khác.
Kết quả thật thú vị.
Những người mô tả cuộc đời mình dễ dàng, khỏe mạnh và ổn định tài chính thường cảm thấy hạnh phúc hơn, nhưng các yếu tố này lại gần như không liên quan đến ý nghĩa cuộc sống. Hạnh phúc, hơn ý nghĩa, dường như gắn liền với việc nhu cầu và mong muốn được thỏa mãn.
Những người hạnh phúc cũng tập trung nhiều hơn vào khoảnh khắc hiện tại. Trong khi đó, những người dành nhiều thời gian suy ngẫm về quá khứ và tương lai lại báo cáo mức độ hạnh phúc thấp hơn mà ý nghĩa cuộc sống lại cao hơn.
Các nhà nghiên cứu còn phát hiện ra rằng ý nghĩa cuộc sống liên quan mật thiết đến việc giúp đỡ người khác, trong khi hạnh phúc lại gắn chặt với chăm lo cho bản thân.
Đáng chú ý hơn, những người trải qua nhiều sự kiện căng thẳng hay bất lợi trong đời thường cảm thấy ít hạnh phúc hơn nhưng lại cho rằng cuộc sống rất có ý nghĩa. Những người hay lo lắng cũng thường tìm thấy nhiều ý nghĩa trong cuộc sống dù cảm nhận hạnh phúc thấp.
Cuối cùng, khi người tham gia đánh giá mức độ phản ánh bản thân thật sự trong 37 hoạt động, có đến 25 hoạt động liên quan đến ý nghĩa cuộc sống, nhưng chỉ 2 hoạt động có liên quan đến hạnh phúc.
Sống Theo Giá trị Thầm kín
Có lẽ tập hợp phát hiện cuối cùng gợi ý rằng ý nghĩa là sống đúng với những giá trị sâu sắc nhất của bản thân. Một cuộc sống có ý nghĩa không nhất thiết phải dễ chịu. Đó là một cuộc sống chân thật.
Nếu bạn muốn nuôi dưỡng thêm ý nghĩa, hãy bắt đầu bằng việc xác định các giá trị cốt lõi của mình. Dưới đây là danh sách các giá trị bạn có thể cân nhắc. Một bài tập thú vị là tưởng tượng rằng bạn chắc chắn chỉ còn mười hai tháng để sống. Bạn sẽ dùng thời gian đó thế nào? Câu trả lời của bạn có thể hé lộ những giá trị quý giá nhất.
Bốn Kiểu Cuộc sống
Bằng cách kết hợp các mức độ hạnh phúc và ý nghĩa khác nhau, chúng ta có thể hình dung ra bốn kiểu cuộc sống rộng lớn trong ma trận 2 x 2 mà mình phát triển dưới đây.
Cuộc sống Trọn vẹn vừa hạnh phúc, vừa có ý nghĩa. Đây là mẫu mực mà nhiều người hướng tới — một cuộc sống tràn đầy niềm vui, mục đích và kết nối.
Cuộc sống Vui vẻ có hạnh phúc cao nhưng ít ý nghĩa. Người sống kiểu này thường được mô tả là vô tư, sống trong khoảnh khắc nhưng đôi khi hơi ích kỷ.
Cuộc sống Đau giá có ý nghĩa cao nhưng hạnh phúc thấp. Cuộc sống này thường gắn liền với hy sinh, đấu tranh hoặc đau đớn để theo đuổi điều gì đó quý giá sâu sắc.
Cuối cùng, Cuộc sống Trống rỗng thiếu cả hạnh phúc và ý nghĩa. Nó đặc trưng bởi sự thiếu vắng niềm vui, sự cắt đứt kết nối và thiếu phương hướng.
Khám phá Cuộc sống Đau giá
Đọc thêm về Hạnh phúc
Mình muốn tập trung vào Kiểu sống Đau giá vì nó phản ánh một điều quan trọng mà các cuộc trò chuyện đương đại về hạnh phúc thường bỏ qua.
Điều gì tạo nên một cuộc sống có ý nghĩa nhưng chưa hẳn đem lại hạnh phúc? Dưới đây là vài ví dụ:
- Lựa chọn yêu thương và mở rộng lòng tha thứ cho thành viên gia đình khó chịu dù không nhận lại nhiều.
- Bỏ lại sự nghiệp thịnh vượng để theo đuổi công việc phục vụ người khác, dù thu nhập thấp và điều kiện gian khó.
- Dũng cảm lên tiếng chống lại bất công, ngay cả khi điều đó làm hại vị trí xã hội của bạn.
- Đối mặt với những sự thật đau lòng về bản thân, quá khứ, hay người thân để theo đuổi sự trưởng thành và chữa lành.
- Kiên trì theo đuổi một lý tưởng dài hạn dù liên tục đối diện thất bại và ít thấy thành quả rõ rệt.
Những trải nghiệm này hiếm khi dễ dàng. Nhưng nếu bạn nói với ai đó cam kết sống cuộc sống Đau giá rằng họ chỉ nên ưu tiên vui vẻ hay thoải mái, họ có thể sẽ bảo rằng kiểu sống đó chỉ là hời hợt so với sự trọn vẹn khi sống thực theo giá trị của mình.
Một số người thậm chí sẽ mô tả con đường của mình như một tiếng gọi. Một điều gì đó lớn hơn bản thân họ — có thể là lương tâm, Chúa, hay tình yêu — kéo họ đi theo một lực hút mạnh mẽ.
Mình không có ý nói rằng bạn luôn nên ưu tiên ý nghĩa hơn hạnh phúc. Nhưng hy vọng qua đây, chúng ta hiểu hơn lựa chọn của người sống theo con đường Đau giá.
Suy ngẫm về Lòng biết ơn
Nếu lòng biết ơn của bạn chỉ nảy sinh từ những trải nghiệm dễ chịu, bạn có thể đã bỏ qua một số phần ý nghĩa nhất của cuộc sống, như sống dũng cảm, yêu thương chân thành, phục vụ người khác, hay cam kết cho một lý tưởng xứng đáng.
Khi bạn bắt đầu nhìn nhận ý nghĩa như một dạng tốt đẹp, bạn có thể nhận ra cuộc đời mình chứa đựng nhiều lý do để biết ơn hơn bạn tưởng tượng. Và nếu bạn nhận ra mình thuộc kiểu sống Đau giá, có lẽ bạn sẽ giải thích rõ hơn với những người quanh mình rằng cuộc sống của bạn thật sự tốt đẹp dù bao gồm cả gian khó và thử thách.
Mình xin kết lại bằng một chia sẻ cá nhân. Năm ngoái, cha mình được chẩn đoán mắc một bệnh nghiêm trọng, mình đã bay đến Singapore để bên ông trong hai tuần. Mình đã ngồi bên ông trong đêm Giáng sinh tại bệnh viện.
Mình có hạnh phúc không? Thực ra là không. Mình đã khóc nhiều hơn suốt bao năm trước đó. Nhưng trải nghiệm đó có ý nghĩa không? Chắc chắn rồi. Mình ở chính nơi mình cần phải có mặt. Và mình biết ơn vì có thể dành thời gian bên ông.
Động vật, cũng như con người, có thể trải nghiệm hạnh phúc. Còn sống một cuộc đời có ý nghĩa thì mình không chắc lắm.
Nhưng sống theo những giá trị sâu kín nhất của mình, theo đuổi điều thật sự quan trọng, cống hiến cho điều gì đó lớn hơn sự thoải mái hay khoái lạc — đó có thể là một trong những trải nghiệm con người đặc biệt nhất trong cuộc sống.
Bài viết này là Phần 10 trong chuỗi nhỏ về Những sắc thái của Sự tốt đẹp. Nó cũng được đăng trên bản tin Substack của mình về khoa học và thực hành lòng biết ơn.
Source : www.psychologytoday.com
