Bạn đã bao giờ suy nghĩ thật kỹ về một quyết định mà mình biết là đúng, nhưng không thể tự mình thực hiện nó chưa? Hãy nhớ lại những quyết tâm hay quyết định lớn bạn từng cố gắng thực hiện cả trong đời sống cá nhân và công việc: Ăn uống lành mạnh hơn. Tập thể dục nhiều hơn. Sống trọn vẹn cùng bạn bè và gia đình. Thực hiện bước chuyển sự nghiệp phù hợp với giá trị bản thân. Lý luận thì rõ ràng. Lý do thì vững chắc. Vậy điều gì đã xảy ra?
Quyết định đó có thể đã thôi thúc mình trong một thời gian ngắn, nhưng cũng có thể khiến lòng mình chùng xuống một cách bồn chồn. Mình có thể đã quyết tâm thay đổi, vậy mà cuối cùng không thực hiện được. Mình bỏ cuộc, chọn ngồi trên ghế sofa thay vì ra ngoài chạy bộ. Mình trì hoãn cuộc trò chuyện khó khăn vì nghĩ rằng chưa phải thời điểm thích hợp. Mình tiếp tục những thói quen không phục vụ mình, bởi không thấy được cách nào để thay đổi thật sự phù hợp với cuộc sống.
Khi đưa ra những quyết định đòi hỏi chúng ta thay đổi thói quen, thường chúng ta nghĩ rằng khi biết điều đúng cần làm thì sẽ làm thôi. Bản thân mình thường bắt đầu tự vấn với câu hỏi, “Mình nên làm gì?” Nhưng ít khi mình thực sự cân nhắc câu hỏi, “Làm sao để mình thực hiện được điều đó?”
Câu hỏi “làm sao” trong trường hợp này có hai khía cạnh: Thứ nhất là về cách thức thực hiện. “Làm sao mình có thể thực hiện điều mà mình cho là đúng?” Thứ hai là câu hỏi về động lực. “Làm sao mình thực sự có thể thực hiện được điều mình biết là nên làm?”
Khoảng cách giữa biết và làm chính là điều mà các nhà tâm lý học gọi là “khoảng cách động lực” — khoảng cách giữa việc hiểu điều mình nên làm và thực sự muốn làm điều đó.
Khoảng cách này không phải là sự thất bại của trí tuệ. Nó là sự hiểu sai về cách thức động lực vận hành.
Chúng ta thường nghĩ lý trí thúc đẩy hành động. Nhưng trên thực tế, lý trí hiếm khi đủ sức mạnh để khiến mình chuyển động. Biết điều gì là đúng hay tốt không đồng nghĩa với việc mình đủ quan tâm để hành động.
Hãy thử tưởng tượng một tình huống quen thuộc. Sáng sớm, chuông báo thức reo vang. Mình đã lên kế hoạch đi chạy bộ. Mình hiểu rằng tập thể dục sẽ nâng cao sức khỏe, cải thiện tâm trạng và giúp mình rèn luyện ý chí. Những lý do tốt đẹp để mình rời khỏi giường và bắt đầu ngày mới khỏe mạnh. Nhưng trời lạnh, mình mệt mỏi, giường ấm áp. Mình bấm nút tạm dừng và ở lại trong chăn ấm.
Mình không nghĩ rằng trong những khoảnh khắc ấy, mình đang yếu đuối hay mất ý chí. Khái niệm “yếu ý chí” xuất phát từ suy nghĩ “chúng ta biết điều tốt hơn nhưng lại cố tình chọn điều tệ hơn.” Nó giả định rằng tri thức sẽ tạo động lực. Nhưng sự thật là thông tin chỉ là thông tin. Nó có thể cung cấp lý do để hành động, nhưng chỉ khi ta muốn đi theo lý do đó.
Khi mình phân vân giữa việc chạy bộ hay nằm lại trên giường, thực chất mình đang trải qua hai loại mong muốn khác nhau cùng lúc. Một bên là mong muốn tận hưởng giây phút hiện tại, ngủ thêm một chút. Bên kia là mong muốn trở thành người sẽ dậy và chạy bộ. Mong muốn đầu tiên hướng đến giây phút từng phút; mong muốn thứ hai liên quan đến bản sắc. Đó là khao khát trở thành một người như thế nào đó — một mong muốn sâu sắc hơn về con người mình.
Chúng ta không hành động đơn giản chỉ vì biết điều gì đúng. Chúng ta hành động vì những điều mình trân trọng.
Lý trí có thể nói cho mình biết đâu là sự thật. Nó giúp mình đánh giá các lựa chọn, nhắc trước hậu quả và biện minh cho quyết định. Nhưng động lực để làm là đến từ những điều mình gắn bó — những người, mục tiêu và bản sắc mà mình thật sự quan tâm. Khi điều gì đó thực sự quan trọng, nó tạo ra một khao khát tự nhiên để hành động. Sẽ không còn là việc “phải làm” nữa, mà trở thành điều mình muốn làm, hoặc thể hiện con người mình là ai.
Điều này giúp mình hiểu tại sao cùng một lý lẽ có thể thuyết phục một người mà làm người khác thờ ơ. Bạn có thể giải thích lợi ích của việc tập thể dục, thói quen tiết kiệm tiền hay ý nghĩa của việc hàn gắn một mối quan hệ, nhưng nếu những điều đó không kết nối với điều người ta quan tâm, thì lý lẽ ấy không thể thay đổi được suy nghĩ hay hành động.
Đọc thêm về Động lực
Quay lại câu chuyện chạy bộ sáng sớm, câu hỏi không chỉ là liệu chạy có phải điều “tốt hơn” để làm hay không. Mà đó còn là liệu việc chạy có liên quan đến hình ảnh về con người mà bạn muốn trở thành hay không. Bạn có nhìn thấy mình là người tận hưởng việc tập luyện? Là người ưu tiên sức khỏe? Là người giữ lời hứa với bản thân (cả trong cuộc sống cá nhân lẫn công việc), dù điều đó có khó khăn?
Nếu câu trả lời là có, chạy bộ không còn đơn thuần là hoạt động mình bắt buộc phải làm. Nó trở thành biểu hiện của con người mình là — hoặc con người mà mình khao khát trở thành.
Điều này không có nghĩa là làm theo mong muốn lúc nào cũng dễ dàng. Những ham muốn mâu thuẫn không biến mất. Sự ấm áp của chiếc giường vẫn chờ đợi. Nhưng khi hành động gắn bó với điều mình trân trọng, mong muốn chuyển động sẽ mãnh liệt hơn mong muốn dừng bước.
Hiểu động lực theo cách này dẫn tới những gợi ý thực tế.
Nếu bạn muốn thay đổi hành vi, hãy bắt đầu bằng việc hỏi mình thật sự quan tâm đến điều gì — không phải điều mình nghĩ nên quan tâm, mà là điều thực sự có ý nghĩa với mình. Rồi hãy xem vì sao hành động hiện tại của mình chưa phản ánh được điều đó.
Nếu còn khoảng cách, mục tiêu không chỉ là tạo thêm áp lực hay tìm thêm lý do thuyết phục để thay đổi. Mà là làm sao để sự lựa chọn của mình gần gũi hơn với điều mình muốn làm và con người mình mong muốn trở thành. Là tìm cách kết nối những mong muốn của mình thành một thể thống nhất bền vững.
Thay đổi bền vững không chỉ đến từ những lý lẽ tốt hơn. Nó đến từ sự hài hòa sâu sắc hơn. Lý trí có thể dẫn đường, nhưng chính điều mình trân trọng mới là nguồn động lực chân thật nhất giúp mình tiến bước.
Source : www.psychologytoday.com
