Vào năm 1953, nhà behaviorist vĩ đại B. F. Skinner từng nói rằng bị kiểm soát thì thật không dễ chịu. Chính vì thế, Skinner đã cảnh báo rằng “người cố gắng kiểm soát người khác rất có thể sẽ bị tất cả họ phản kiểm soát lại” (1953, tr. 321). Theo Skinner (1953), một người phản kiểm soát, “có thể bộc lộ phản ứng cảm xúc như cơn giận hoặc sự thất vọng… điều này gây tổn thương hoặc làm điều gì đó khó chịu cho người kiểm soát” (tr. 321).
Chúng ta đã bao giờ cảm thấy như ai đó đang cố tình làm mình phát cáu? Có phải họ đang chọc tức hay kích động mình? Đôi khi bạn có nghĩ rằng một lời nhận xét được nói ra chỉ để khiến mình phản ứng? Khi còn là giáo viên, mình thường nghe các câu chuyện kiểu này. Khi biết đến khái niệm phản kiểm soát, mình nghĩ đó có thể giải thích được điều đang diễn ra, nên đã làm luận án tiến sĩ nghiên cứu về vấn đề này (Carey & Bourbon, 2005).
Theo như mình biết, công trình của mình là lần đầu tiên người trẻ được hỏi về phản kiểm soát. Mình đã phát bảng khảo sát cho hàng trăm học sinh. Khoảng 10% trong số đó cho biết họ thường xuyên phản kiểm soát giáo viên của mình (Carey & Bourbon, 2005). Các em kể rằng có thể làm giáo viên khóc, la hét hoặc thậm chí bỏ chạy khỏi lớp. Trong một lớp 30 học sinh, chỉ cần ba người phản kiểm soát cũng đủ gây ra một ngày thực sự khó khăn.
Vì phản kiểm soát có thể dẫn đến hậu quả xấu, nên hiểu cách nó xảy ra quả thật hữu ích. Và không có gì ngạc nhiên, yếu tố then chốt chính là kiểm soát.
Kiểm soát là làm cho mọi việc đúng như điều mình muốn (Powers, 1998). Và chúng ta thực sự giỏi việc này. Ví dụ, việc dọn bàn ăn tối là kiểm soát. Bàn chưa được đặt, gần đến giờ ăn tối rồi. Vì thế, ta làm những gì cần thiết để bàn “đúng ý”.
“Đúng ý” này xuất phát từ mục tiêu. Nếu mục tiêu là chuẩn bị một bữa ăn ba món, thì sẽ có một trạng thái “đúng ý” phù hợp cho bàn ăn. Nhưng nếu mục tiêu là chơi Warhammer, thì trạng thái “đúng ý” sẽ khác hoàn toàn.
Kiểm soát xoay quanh các mục tiêu và những việc ta làm để đạt được chúng. Việc theo đuổi mục tiêu trở nên thú vị hơn khi nhiều người cùng sử dụng một môi trường chung. Đôi khi mục tiêu của ta cũng liên quan đến những người khác. Rick Marken và mình đã bàn về những tình huống xã hội này trong cuốn sách Controlling People (2016). Phản kiểm soát chính là phần bổ sung cho câu chuyện về việc chung sống trong nhóm xã hội.
Phản kiểm soát chỉ xảy ra khi một người cố gắng kiểm soát hành động của người khác. Nếu mình có mục tiêu khiến bạn hành động theo ý mình, thì việc đạt mục tiêu ấy phụ thuộc vào bạn. Và bạn có thể sử dụng tình huống này để ngăn mình đạt được mục tiêu.
Thực ra, việc xuất bản bài viết blog này đã cho thấy minh họa rõ ràng tại sao phải hiểu cách mục tiêu vận hành như một phần của quá trình kiểm soát. Tiêu đề phụ ban đầu của bài viết là “Nhưng cách để đánh bại có thể khiến bạn bất ngờ.” Trong quá trình xuất bản, tiêu đề phụ đã được thay thành, “Nhưng cách để đánh bại các mục tiêu kiểm soát của người khác có thể khiến bạn bất ngờ.”
Lý do điều này quan trọng là bởi không phải mục tiêu nào cũng mang tính kiểm soát. Tất cả mục tiêu đều mang tính kiểm soát! Nếu mình có mục tiêu sơn lại nhà, đó là mục tiêu kiểm soát màu sắc nơi mình sống. Một mục tiêu muốn ăn bữa sáng gồm hai quả trứng ốp la, bơ nghiền và phô mai haloumi, là mục tiêu kiểm soát những gì mình ăn.
Không phải tính kiểm soát của mục tiêu tạo ra phản kiểm soát. Mà chính chi tiết điều gì đang bị kiểm soát mới cho phép phản kiểm soát diễn ra. Nếu mục tiêu của mình liên quan đến hành động của bạn, thì điều đó tạo điều kiện để bạn phản kiểm soát lại mình. Chỉ đúng tình huống này mới có thể xảy ra phản kiểm soát.
Giả sử sếp bạn muốn bạn duy trì tiếp xúc mắt khi họ nói chuyện với bạn. Vậy sếp có một mục tiêu về vị trí ánh mắt của bạn. Nhưng sếp không thể trực tiếp điều khiển hướng mắt bạn. Họ phải dựa vào bạn để đạt được mục tiêu của họ.
Nếu bạn không thực sự ưa sếp, thì giúp họ đạt mục tiêu có thể không phải ưu tiên hàng đầu. Có thể bạn còn muốn làm sếp khó chịu nữa. Bạn chỉ cần hơi nhìn sang chỗ khác một chút, sếp sẽ không đạt được điều mình muốn. Bạn có thể nhận ra họ di chuyển đầu để cố tìm ánh mắt bạn.
Những bài đọc thiết yếu về Behaviorism
Ngược lại, nếu sếp không quan tâm bạn nhìn đâu khi nói chuyện, bạn sẽ không thể dùng chuyển động mắt để chọc tức họ.
Mỗi khi bạn cảm thấy người khác đang cố làm mình phát cáu, bạn có để ý xem mục tiêu của mình lúc đó là gì không? Ví dụ, nếu bạn muốn học sinh ngồi thẳng lưng và đặt chân đúng chỗ, các em sẽ rất dễ “gây rối” mục tiêu ấy. Nhưng nếu mục tiêu là kiểm tra tiến độ học tập của học sinh và hỗ trợ khi các em cần, thì phản kiểm soát sẽ trở nên khó xảy ra hơn nhiều.
Mình không biết bạn thế nào, nhưng với mình thì thật sự thấy nhẹ nhõm khi nghĩ rằng chính mình có thể ảnh hưởng đến việc ai đó có thể “kéo dây xích” mình hay không. Họ chỉ có thể kéo nếu mình tự trao dây xích cho họ ngay từ đầu. Bằng việc hiểu về kiểm soát, phản kiểm soát và cách các mục tiêu vận hành, chúng ta có thể đạt được nhiều điều mình muốn hơn, với tần suất cao hơn.
Mỗi khi ta có mục tiêu về cách người khác hành xử, thì phản kiểm soát sẽ có cơ hội xảy ra. Việc chỉ đạo hành động của người khác sẽ cản trở những thứ họ mong muốn. Đặt mục tiêu về những gì ta làm, chứ không phải người khác sẽ giúp giảm khả năng phản kiểm soát rất nhiều.
Chúng ta có cơ hội tốt nhất để hoàn thành mục tiêu của bản thân khi giúp người khác đạt được mục tiêu của họ. Có lẽ đây là một trong những cách mà tự nhiên bảo vệ chúng ta: việc ngăn cản người khác đạt mục tiêu cuối cùng cũng ngăn cản chính ta trở thành phiên bản tốt nhất của mình. Cuộc sống trở nên tốt đẹp nhất khi ta hỗ trợ, thay vì cản trở, sự kiểm soát của người khác.
Source : www.psychologytoday.com
