Sức Khỏe Tinh Thần Là Gì: Hướng Dẫn Cách Đánh Giá Và Nâng Cao

Hạnh phúc và sự an yên trong tâm hồn – hay còn gọi là “well-being” – là một khái niệm mà mình thường gặp trong những trang sách tâm lý học. Nó không chỉ đơn giản là trạng thái khỏe mạnh về thể xác mà còn là cảm giác hài lòng, vui sướng và trọn vẹn trong cuộc sống. Thế nhưng, liệu chúng ta có thật sự hiểu rõ well-being là gì? Nó có phải chỉ là một từ ngữ dễ dàng diễn đạt hay chưa? Rất nhiều người trong chúng ta cũng hoài nghi, đắn đo về nghĩa thật sự của well-being và đặt ra câu hỏi rằng: làm thế nào để đạt được nó?

Bài viết này sẽ cùng chúng ta tìm lời giải đáp cho ba câu hỏi then chốt:

Well-being là gì?
Làm thế nào để đo lường nó?
Chúng ta có thể cải thiện well-being ra sao?

Well-Being là gì?

Well-being là một tổng hòa của những cảm xúc và cách sống. Khi nghĩ về nó, mình thường mường tượng đến trạng thái hạnh phúc và sự hài lòng. Nhưng đó chỉ là bề nổi, bởi well-being còn là sự cảm nhận rằng mình đang thực sự sống trọn vẹn, phát huy được khả năng, tự chủ trong cuộc đời mình, và duy trì những mối quan hệ ý nghĩa. Về bản chất, well-being phản ánh sự vui khỏe về tinh thần, thể chất và mối quan hệ xã hội. Có thể hiểu đơn giản đây là sự cân bằng, sự “đủ đầy” để sống một cuộc đời khỏe mạnh, tràn đầy niềm vui và ý nghĩa.

Chúng ta có thể ví well-being như một trạng thái cân bằng sinh học – một sự điều hòa mà khi ấy, ta đủ sức đối mặt với sóng gió cuộc sống. Thách thức và nguồn lực trong thể chất, tâm hồn và xã hội hiện hữu trong từng giây phút, đan xen và ảnh hưởng lên cảm nhận của ta về cuộc sống.

Khi thử thách vượt quá khả năng và tài nguyên của ta, well-being bị lung lay. Nhưng đáng mừng thay, con người vốn được tạo hóa ban cho khả năng tìm về sự cân bằng ấy. Well-being cũng gắn liền với thành công trong các mối quan hệ giữa người với người, công việc, và trong chính bản thân mình. Nó thường dẫn đến sự tăng trưởng trong năng suất lao động, khả năng sáng tạo, thái độ tích cực, và những mối quan hệ sâu sắc, thăng hoa.

Thật khó có thể định nghĩa well-being một cách gọn gàng, có lẽ vì nó chính là tập hợp của nhiều trải nghiệm sống, nhiều trạng thái cảm xúc rất khác nhau ở mỗi cá nhân. Để giúp chúng ta tự đánh giá bản thân, nhiều phương pháp đo đạc đã được tạo ra.

Làm thế nào để đo lường Well-Being?

Đồng thuận về định nghĩa well-being là yếu tố tiên quyết để đo lường chính xác. Một phương pháp đo lường phù hợp cần bao gồm cả trạng thái cảm xúc và lối sống của con người. Nói cách khác, việc đo lường hiệu quả đòi hỏi sự kết hợp giữa sự hài lòng trong cuộc sống và cách ta vận hành cuộc sống đó.

Well-being có thể phân ra làm hai loại lớn: khách quan và chủ quan.

Well-Being Khách Quan

Well-being khách quan hướng đến những tiêu chuẩn sống nhìn thấy rõ ràng. Đây là cách tiếp cận phù hợp khi chúng ta nghiên cứu theo nhóm, quốc gia hay nền văn hóa. Nó bao gồm yếu tố học vấn, thu nhập, an ninh và tuổi thọ.

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc và Cục Thống kê Ý đã xác định sáu khía cạnh nghiên cứu về well-being khách quan:

Sức khỏe
Cơ hội nghề nghiệp
Phát triển kinh tế xã hội
Chính trị
An toàn
Môi trường

Well-Being Chủ Quan

Well-being chủ quan là sự đánh giá nội tại về cảm xúc và tinh thần mỗi người đối với cuộc sống của mình. Hai tiêu chí thường được dùng là sự hài lòng và hạnh phúc trong cuộc sống. Việc đo well-being chủ quan giúp dự đoán các xu hướng sức khỏe tâm thần, bởi nó phản ánh sâu sắc góc nhìn cá nhân, không bị chi phối bởi cái nhìn bên ngoài.

Chủ quan trong well-being còn được chia thành hai thành phần: hedonic – liên quan đến cảm xúc, tâm trạng; và cảm giác trọn vẹn – phản ánh suy nghĩ về cuộc sống có ý nghĩa hay không. Những suy nghĩ và sự hài lòng này thường được so sánh và đánh giá trong bối cảnh văn hóa và xã hội mà ta đang sống.

Nói cách khác, chúng ta không thể tách rời assess well-being của một người khỏi môi trường sống và xã hội quanh họ.

Năm 2013, OECD nhấn mạnh well-being chủ quan là yếu tố quan trọng trong việc đánh giá toàn diện sự thịnh vượng. Vì là cảm nhận cá nhân, nó chủ yếu được đo bằng cách ta tự đánh giá qua các bài kiểm tra tâm lý.

Có năm yếu tố chủ chốt ảnh hưởng đến well-being chủ quan của chúng ta:

Yếu tố di truyền
Nhu cầu cơ bản và tâm lý
Môi trường xã hội
Kinh tế và thu nhập
Môi trường chính trị

Làm sao để nâng cao Well-Being?

Well-being là một kho tàng phức tạp, bao gồm nhiều yếu tố giao thoa với nhau, nên không có con đường tắt hay phương pháp thần kỳ nào để cải thiện nó. Mình tin rằng ta cần một cách tiếp cận toàn diện, đan xen tinh thần và thể chất để từng bước nuôi dưỡng well-being của bản thân.

Đây không phải là một danh sách đầy đủ, mà chỉ mang tính gợi ý. Mỗi người là một thế giới riêng, điều gì phù hợp với mình có thể không đúng với người khác. Để hiểu rõ bản thân và có liệu pháp thực sự phù hợp, mình khuyên chúng ta nên tìm đến chuyên gia tâm lý, bác sĩ hoặc nhà trị liệu, những người có công cụ và kiến thức để giúp ta trên hành trình hòa hợp với cuộc sống.

1. Hãy dành thời gian hòa mình vào thiên nhiên

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng giao tiếp với thiên nhiên làm tăng cảm xúc tích cực, hạnh phúc và well-being chủ quan của chúng ta. Khi gần gũi với tự nhiên, ta cảm nhận được ý nghĩa cuộc sống rõ ràng hơn và sức mạnh để vượt qua những thử thách.

Một nghiên cứu cho biết, chỉ cần 120 phút mỗi tuần giữa thiên nhiên cũng giúp cải thiện sức khỏe. Thời gian đó có thể được dồn vào một lần hay chia nhỏ trải dài cả tuần. Mức tăng trưởng well-being đạt đỉnh khi chúng ta dành từ 200 đến 300 phút cho thiên nhiên mỗi tuần.

2. Thực hành lòng biết ơn

Người có đức tính biết ơn thường trải nghiệm well-being tốt hơn. Biết ơn như một thói quen là khi ta sẵn sàng nhận ra giá trị không do công sức mà có trong cuộc sống mình. Cảm xúc biết ơn xuất hiện ngay sau những hành động tử tế, và thôi thúc ta nuôi dưỡng sự tử tế ấy tiếp tục lan tỏa.

Một nghiên cứu tại Trung Quốc trong thời kỳ đại dịch Covid-19 cho thấy rằng việc viết nhật ký thể hiện lòng biết ơn trong 14 ngày giúp tăng cảm xúc tích cực và hài lòng về cuộc sống, dù hiệu quả giảm dần sau một tháng.

Nhờ vậy, mình và bạn có thể hiểu rằng việc thực hành viết nhật ký cùng lòng biết ơn hằng ngày là một thói quen quý giá, giúp cải thiện well-being lâu dài.

3. Nuôi dưỡng sự nhận thức sâu sắc

Sự nhận thức sâu sắc về bản thân giúp ta có cảm nhận chủ động hơn về những suy nghĩ, cảm xúc và trải nghiệm giác quan. Điều này dẫn đến việc tự điều chỉnh tốt hơn, tăng cường các hành động có mục đích và cải thiện mối quan hệ xã hội.

Chúng ta có thể rèn luyện sự nhận thức này qua thiền chánh niệm, liệu pháp tâm lý hoặc những bài tập về lòng nhân ái và sự cảm thông. Các phương pháp trị liệu như CBT (Liệu pháp nhận thức – hành vi) và ACT (Liệu pháp chấp nhận và cam kết) cũng hỗ trợ tăng cường nhận thức này.

4. Tìm kiếm sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống

Nơi làm việc có thể là nguồn gốc của sự bình an hoặc căng thẳng trong cuộc sống của chúng ta. Những áp lực không tên như đòi hỏi công việc quá mức, thiếu tự chủ, mối quan hệ xấu với đồng nghiệp hay sếp, làm ca kíp hay thời gian làm việc kéo dài đều ảnh hưởng xấu đến well-being.

Các nhà tuyển dụng có thể góp phần cải thiện well-being của nhân viên bằng việc đảm bảo chế độ nghỉ phép, cơ hội tăng lương, hỗ trợ người khuyết tật và chăm sóc y tế phù hợp. Hơn nữa, việc tổ chức nơi làm việc sao cho thân thiện, linh hoạt sẽ mang lại lợi ích to lớn cho cả đôi bên.

Well-being trong công việc gắn liền với tăng hiệu quả làm việc, khả năng đối phó stress, xây dựng mối quan hệ tích cực, cải thiện hệ miễn dịch và sức khỏe tổng thể. Đồng thời, nó giúp giảm thiểu tình trạng stress kinh niên và các rối loạn giấc ngủ.

5. Khai phá và duy trì các mối quan hệ tích cực

Chúng ta, những con người vốn là sinh vật xã hội, luôn tìm kiếm sự kết nối và chăm sóc từ người khác. Những ai có mối liên hệ gắn bó và ấm áp thường có well-being cao hơn. Ngược lại, các mối quan hệ xấu có thể gây tổn hại nhiều hơn cả thói quen hút thuốc hay uống rượu quá độ.

Những hành vi vì người khác như thể hiện sự trân trọng, lòng biết ơn, sự đồng cảm và rộng lượng chính là cốt lõi giúp xây dựng mối quan hệ bền chặt và nâng cao well-being trong cuộc sống.

6. Duy trì niềm hy vọng

Hy vọng là món quà quý giá, vừa mang ý nghĩa tâm linh vừa là khái niệm trọng yếu của tâm lý tích cực. Đó là niềm tin rằng dù hôm nay có khó khăn, ngày mai sẽ tốt đẹp hơn, và mục tiêu ta đề ra hoàn toàn có thể đạt được.

Hy vọng mang lại nhiều lợi ích như:

Điều chỉnh cảm xúc tốt hơn
Cảm giác tích cực
Tăng mức độ hài lòng và chất lượng cuộc sống
Mạng lưới hỗ trợ xã hội vững chãi
Sự tìm thấy ý nghĩa và mục đích sống

Điểm Nhấn

Well-being là một khái niệm không dễ định nghĩa nhưng lại được nhắc đến nhiều trong tâm lý học. Nó liên quan đến cảm giác hạnh phúc, sự hài lòng hoặc cảm nhận về ý nghĩa trong cuộc sống.

Một định nghĩa chuẩn sẽ là điều kiện để đo lường chính xác. Chúng ta tạm chia well-being thành hai khía cạnh: khách quan với các tiêu chí xã hội – văn hóa, và chủ quan với trải nghiệm, đánh giá riêng tư của cá nhân.

Để nâng cao well-being, không có công thức đơn giản. Đó là hành trình chăm sóc toàn diện sức khỏe thể chất và tinh thần. Những ai biết dành thời gian cho thiên nhiên, tạo dựng mối quan hệ tích cực, nuôi dưỡng lòng biết ơn, giữ vững niềm hy vọng và tăng cường nhận thức sẽ có nhiều cơ hội đạt được trạng thái well-being tối ưu hơn.