Mỗi dịp lễ thường là lúc chúng ta tụ họp bên nhau với những người mà trong cuộc sống thường ngày có thể hiếm khi gặp gỡ—cùng với đó là những mối quan hệ xưa cũ, những động lực đã từng tồn tại mà đôi khi mình ước gì có thể để lại phía sau. Nhiều người chia sẻ rằng họ gặp phải một thành viên trong gia đình mang đặc điểm “rối loạn nhân cách tự ái” khiến họ không thoải mái mỗi dịp này. Và bởi vì đặc điểm tự ái biểu hiện trên một thang đo dài từ rất nhẹ đến rất nặng, điều này có thể hoàn toàn đúng. Trước khi bàn về cách đối phó trong những ngày lễ, mình nghĩ điều quan trọng là chúng ta cần hiểu về các kiểu – nếu dùng một phép ẩn dụ ẩm thực, chính là các hương vị – của sự tự ái mà các nhà tâm lý học và nghiên cứu đã mô tả.1
Giống như những món ăn có thể trông tương tự mà hương vị lại khác biệt hoàn toàn, đặc điểm tự ái cũng có thể biểu hiện theo cách táo bạo, tinh tế, ngọt ngào như đường, chua chát hay thậm chí cay nồng đến mức “đốt cháy”. Việc nhận biết được hương vị này giúp chúng ta chuẩn bị tinh thần để đón nhận món ăn nào – và cách bảo vệ “vị giác” riêng của chính mình.
Tự Ái Lớn Lòng (Grandiose Narcissism)
Kiểu tự ái lớn lòng này là phiên bản phổ biến nhất trong công chúng. Nó thường thể hiện qua hình ảnh bản thân được thổi phồng, cảm giác mình xứng đáng được ưu tiên, thiếu sự đồng cảm, và mong muốn được sự chú ý mạnh mẽ.2 Một thành viên trong gia đình với đặc điểm này đôi khi có thể chi phối cuộc trò chuyện hoặc tỏ ra khó chịu nếu không nhận được đủ sự ngưỡng mộ.
Giao tiếp với người tự ái lớn lòng, đôi khi mình cảm thấy như mình là người có trách nhiệm giữ cho không khí luôn vui vẻ—giống như mình đang làm khán giả cho họ. Điều đó bao gồm việc phải tiếp nhận những câu chuyện dường như phóng đại, không thật lắm.3
Món “đặc sản” này thường được bày ra một cách rực rỡ, nóng hổi, và chiếm trọn không gian trên bàn tiệc.
Tự Ái Mỏng Manh (Vulnerable Narcissism)
Kiểu tự ái mỏng manh hay còn gọi là “ẩn mình” lại khó nhận diện hơn. Những người này thường rất nhạy cảm với chỉ trích, bất an, âm thầm coi mình quan trọng, và thường cảm thấy mình bị hiểu lầm hoặc là nạn nhân.4 Họ rất biết cách làm lay động trái tim người khác.
Người có tự ái mỏng manh dường như luôn đấu tranh giữ sự ổn định nội tâm,5 và dù được an ủi thế nào, dường như cũng không làm họ yên lòng. Mình có thể thấy bản thân phải xác nhận những câu chuyện mà mình không hoàn toàn tin tưởng chỉ để giữ không khí yên ổn,6 nhưng nỗ lực này đôi khi phản tác dụng, khiến câu chuyện xoay chuyển sang việc bạn mới là người “đã sai ở đâu đó”.
Nếu tự ái lớn lòng là món chính tráng lệ trên bàn, thì tự ái mỏng manh như một món soufflé mỏng manh dễ sụp đổ ngay cả khi bạn chỉ nhìn nghiêng.
Tự Ái Cộng Đồng (Communal Narcissism)
Tự ái cộng đồng là niềm tin sâu sắc vào sự tốt đẹp vượt trội của chính mình. Những người này tự nhận mình là người hiếu thảo, đạo đức, hoặc đồng cảm hơn người khác—và rất cần được công nhận về “đức hạnh” mà họ tin mình có.7 Khi không nhận được sự công nhận ấy, họ đôi khi từ việc tìm kiếm trở thành yêu cầu bắt buộc.
Giao tiếp với người có tự ái cộng đồng, mình thường cảm thấy không thể đuổi kịp sự hào phóng mà họ tự tuyên bố, hoặc bị áp lực phải ca ngợi sự tốt đẹp ấy. Khi không làm như vậy, mình dễ cảm nhận sự oán giận xuất hiện.
Đây là món ăn được trình bày đẹp mắt, tô điểm bằng những đức tính tốt — dù đôi khi vẻ ngoài bóng bẩy ấy lại vượt xa hương vị thực tế.
Tự Ái Độc Hại (Malignant Narcissism)
Tự ái độc hại là sự pha trộn giữa các đặc điểm tự ái cùng với sự thù địch hoặc tàn nhẫn. Những người mang tính cách này có thể lợi dụng, thao túng hoặc cố ý gây tổn thương.8 Phong vị này thường bị cường điệu hóa trong văn hóa đại chúng, nhưng trong đời thực, nó có thể khiến người ta lạnh người.
Việc giao tiếp thường như một cái bẫy. Những điểm yếu của bạn có thể bị tận dụng như vũ khí. Dù sự lợi dụng có thể xảy ra ở bất kỳ dạng tự ái nào, nhưng trong kiểu này, người ấy dường như tìm thấy niềm vui trong sự khó chịu của bạn.
Đây là món phụ được nêm nếm một muỗng – hoặc một cốc đầy – thứ chất độc khiến ai cũng mong không phải trải nghiệm.
Tại Sao Dịp Lễ Lại Kích Thích Những Động Lực Tự Ái Gia Đình
Dịp lễ làm tăng kỳ vọng, so sánh, nỗi nhớ hoài niệm, và các vai trò gia đình không nói ra. Những bối cảnh này có thể kích hoạt những chủ đề nhạy cảm với người có đặc điểm tự ái: xấu hổ, lòng tự trọng mong manh, nhu cầu được nhìn nhận, cạnh tranh, tìm kiếm địa vị, và nỗi sợ bị bỏ qua. Nhiều người bước vào buổi họp mặt với những “luật ngầm” trong lòng:
- Mình phải được đối xử theo một cách nhất định.
- Mình cần được trân trọng.
- Mình xứng đáng được chú ý hơn người khác.
Những niềm tin này có thể biểu hiện qua các cuộc trò chuyện bị chiếm lĩnh, câu chuyện phóng đại, chuyển hướng sự chú ý, hoặc nhạy cảm quá mức với những điều bị coi là không tôn trọng. Khi cộng thêm lịch sử gia đình, ký ức, có thể cả rượu bia, cùng sự tham gia của đám đông, cảm xúc dễ dàng trở nên mãnh liệt hơn.
4 Bí Quyết Giúp Giữ Lòng Bình Thản Trước Những Động Lực Gia Đình Mang Tính Tự Ái
1. Xác Định Rõ Vai Trò Của Mình
Mình không chịu trách nhiệm phải quản lý hay xoa dịu cảm xúc của người thân có đặc điểm tự ái. Việc dốc quá nhiều sức để làm vừa lòng – dù với ý tốt chỉ nhằm giữ hòa khí – có thể vô tình củng cố và tiếp tay cho hành vi của họ. Rủi ro là họ sẽ đòi hỏi nhiều hơn từ mình.
Hãy chọn lựa khôn ngoan những gì thực sự đem lại sự bình yên cho bạn.
2. Giữ Lòng Đồng Cảm Mà Không Mất Mình
Nhận thức rằng những hành động ấy xuất phát từ sự xấu hổ và bất an sẽ giúp chúng ta vững tâm hơn. Sự kiêu ngạo hay thái độ nạn nhân bề ngoài thường chỉ là lớp vỏ che giấu những bất an sâu thẳm bên trong.
Đồng cảm không bao hàm việc phải hy sinh chính mình.
3. Nhận Diện Nhu Cầu Của Chính Mình
Hãy nghĩ xem điều gì có thể giúp bạn nếu “hương vị” tự ái của người kia quá đậm đà với bạn. Có thể là rút ngắn thời gian gặp mặt, chuẩn bị sẵn các ranh giới hay chuyển chủ đề, hoặc chuẩn bị phương pháp thoát hiểm khi cần thiết. Việc khen ngợi hay chiều theo không chắc đã dịu đi được tình hình như bạn mong.
Đôi khi, ranh giới vững chắc nhưng dịu dàng nhất là một câu trả lời lịch sự, ngắn gọn—chỉ từng ấy mà thôi.
4. Đừng Mong Đợi Mọi Thứ Sẽ Khác Ngay Lập Tức
Những động lực tự ái thường bắt nguồn từ những vết thương sâu xa trong tâm lý—nhạy cảm trước sự xấu hổ, lòng tự trọng mong manh, những tổn thương về gắn bó, và nhiều nữa. Thêm vào đó là áp lực của mùa lễ và lịch sử gia đình. Đừng trông chờ sự thay đổi hay tự cho mình là người có thể sửa chữa được mối quan hệ. Sự thay đổi không phải điều bạn có thể tạo ra một mình.
Nhận biết được tính lặp lại của các mẫu hành vi giúp bạn cảm thấy chắc chắn hơn và bớt bị cuốn vào những mô thức cũ.
Kết Luận
Mỗi người chúng ta mang đến bàn tiệc một hương vị riêng—từ những hương vị nhẹ nhàng, dễ chịu đến những vị đậm đà, có thể khiến ta muốn tránh xa. Người mang đặc điểm tự ái không nhất thiết có ý định làm bạn khó chịu. Nhưng dù vậy, sự ảnh hưởng đó vẫn có thể xảy ra.
Nếu cảm giác khi ở cùng người thân trong dịp lễ trở nên nguy hiểm về mặt cảm xúc, bạn có thể lên kế hoạch bảo vệ chính mình. Chọn lọc những phần bạn có thể thưởng thức một cách bình thản, biết lúc nào nên rời đi; hoặc đơn giản là ra ngoài hít thở không khí trong lành. Hãy tận hưởng những “hương vị” làm bạn cảm thấy vui vẻ. Khi một món quá mặn khiến bạn phải cau mày, hãy giữ phép lịch sự—bạn không cần phê phán người nấu hay gây chiến vì khẩu vị.
Về tự ái, đừng bao giờ giả định người mang đặc điểm đó sẽ nghĩ và cảm nhận giống bạn. Nếu họ thực sự có đặc điểm đó, diễn biến của họ có thể không hoàn toàn phù hợp với logic của bạn. Một mẹo nho nhỏ để sống sót: dùng lý trí để “khiến họ hiểu” thường phản tác dụng hơn là có ích—không phải họ thiếu logic, mà vì sự xấu hổ khi bị đánh trúng điểm này sẽ làm họ đóng cửa cảm xúc.
Chúng ta có lẽ đều đang nỗ lực hết mình để vượt qua các dịp lễ và những mối quan hệ gia đình—dù cảm giác đôi khi không ai thật sự làm “tốt” nhất. Hy vọng những phân tích và công cụ chia sẻ trong bài viết giúp bạn duy trì sự vững chãi, bình tĩnh với chính mình và mọi người xung quanh trong mùa lễ này.
Bài viết mang tính chất cung cấp thông tin và giáo dục, không thay thế cho liệu pháp, điều trị, hay tư vấn chuyên môn cá nhân.
Tác giả: Dựa trên bài viết của Psychology Today
Bài tham khảo từ : psychologytoday.com
